Phaedrus

Tegen de hegemonie van de bastaardideologie

2011-12-19T04:05:00.000-08:00

Tegen de hegemonie van de bastaardideologie

Een reactie op Lieven de Cauter

De tekst van de heer Lieven de Cauter - of beter gezegd: de inleiding van een uitgebreidere speech (zo leek het) - genaamd ‘Tegen de hegemonie van het neoliberalisme’ bevat goede en slechte elementen. Het is mijn doel in deze tekst om (uitgebreid) te reageren op de vele meningen die de Cauter weergeeft in die tekst. Nu; ik zal me onmiddellijk al verdacht maken door mijn achtergrond weer te geven - zodanig dat het overduidelijk is van waar de wind maakt. Ik beschouw me zelf in de brede traditie van het liberalisme. (Vandaar dat ik me ook aangesproken voel door de term ‘neoliberalisme’.) Ik denk dat - over het algemeen gezien - de historische auteurs zoals Adam Smith, David Hume, de Toqueville, Frederique Bastiat, Ludwig von Mises, Friedrich von Hayek en Milton Friedman een betere analyse hebben van de samenleving (en haar problemen) en derhalve - over het algemeen gezien - betere oplossingen hebben dan hun socialistische, communautarische of nationalistische tegenhanders. Echter; dat betekent - natuurlijk - niet dat deze laatst genoemde auteurs geen enkele waarde hebben, maar over het algemeen ga ik er mee akkoord dat een ‘liberale’ wereld normatief wenselijk is, zowel om consequentialistische als morele gronden. Ik denk dat een - grosso modo - liberale wereld ‘het meest ideaal’ is voor een welvarende, solidaire wereld met sterke gemeenschapsbanden. Als liberaal vind ik auteurs zoals Charles Taylor, Foucault, en Gramsci zeker niet oninteressant. (Alhoewel dat mijn opleiding als filosoof daar ook wel iets mee te maken zou kunnen hebben.)

Nu goed; ik heb onmiddellijk kleur bekend. Wat volgt is een uitgebreide analyse van wat de Cauter nu precies zegt. Nu; ik wil onmiddellijk al zeggen dat er ook wel speculatie van mijn kant bij te pas zal komen. De Cauter zegt veel in zijn tekst en het is niet eenvoudig om te weten waar hij altijd op toespeelt en waar hij overal naar toe wilt. Ik zal proberen deze speculaties en interpretaties van mijn kant zo expliciet mogelijk te maken.

Bent u nog mee? Dan zullen we nu beginnen met te analyseren wat de Cauter allemaal beweert.

De heer De Cauter zijn tekst begint als volgt:

Het neoliberalisme is de dominante ideologie van deze tijd, maar ook de kern van de organisatielogica van onze wereldorde op alle niveaus; kortom het neoliberalisme is ‘hegemonisch’. Hegemonie is, met dank aan Gramsci, niet overheersing door geweld, maar governance via een ideologie die alomtegenwoordig is; die door iedereen verinnerlijkt wordt, ook door haar slachtoffers, en zelfs door haar tegenstanders.

De Cauter begint derhalve dus onmiddellijk met de huidige stand van zaken te beschrijven. Het is zò. Merk op dat dit belangrijk is. Het is niet zo dat De Cauter een analyse maakt van een bepaald (theoretisch) ideaal, maar dat hij stelt ‘dit is de dominante ideologie; deze ideologie ga ik analyseren en ik noem deze stand van zaken neoliberalisme’. Dit is een analyse van de realiteit, niet van een of ander theoretisch ideaal. De reden waarom dit is, is belangrijk. Later zal hij immers trachten bepaalde auteurs te linken aan deze realiteit - mensen zoals Friedman en Hayek. Maar dat verwijst natuurlijk secundaire argumentatie; je moet immers uitleggen (1) waarom en (2) hoe dat Friedman en Hayek deze realiteit hebben ‘veroorzaakt’ of, op zijn minst, uitleggen waarom zij deze dominante ideologie zouden steunen.

Veel van zijn empirische analyses van het dominante (empirische, hegemonische) ‘neoliberalisme’ vind ik boeiend - alhoewel ik niet met allemaal akkoord zou gaan - maar dat is iets anders dan een bepaalde ideologie bekritiseren. Doch; door de term ‘liberaal’ in het woord wordt er al onmiddellijk een link gelegd met ‘liberalisme. (Die link zit hem in het ‘privatiseringsverhaal’; dus ik begrijp de link wel. Doch; ik zal later trachten uit te leggen dat het toch net iets genuanceerder is dan wat De Cauter er van maakt.)

Zijn theoretische beslommeringen van de ideologie het ‘liberalisme’. vind ik echter over het algemeen waardeloos - ik vind ze simpelweg niet de correcte analyse van wat een bepaalde (normatieve of descriptieve) theorie voorstelt.

In de hoop dat dit onderscheid - en het belang daarvan - duidelijk is, gaan we op naar het volgende.

Over zijn definitie van hegemonie heb ik op zich geen probleem. Meer zelfs; ik denk dat Gramsci daar inderdaad een heel goed inzicht heeft. En ik ga (natuurlijk) ook akkoord met De Cauter dat er iets mis is met de huidige ‘ideologie’. Misschien dat je dit zelfs ‘neoliberaal’ kan noemen, maar dan heeft dit niet zo heel veel te maken met de oude ideeën van het (Klassiek) liberalisme van Smith, Mises en Hayek.

Het basistheorema (van het ‘neoliberalisme’) vatte Foucault die al in 1979 een cursus wijdde aan het neoliberalisme - gepubliceerd als Naissance de la biopolitique - als volgt samen: de hele wereld, van ecomomische activiteiten tot culturele activiteiten, van het internationale niveau tot het buurtniveau, van staten tot gezinnen – de hele wereld wordt opgevat als een verzameling bedrijven

Alles is economisch, dus alles is een bedrijf. Of in de woorden van Foucault: ‘Het is deze vermenigvuldiging van de vorm “bedrijf” binnen het sociale weefsel, die, denk ik, de inzet vormt van het neoliberalisme. Het komt er op aan om van de markt, de concurrentie en dus van het bedrijf, wat men zou kunnen noemen de vormgevende kracht van de maatschappij te maken’

Dit ziet er inderdaad een heel problematische notie uit. Ik kan onmiddellijk zeggen dat dit niet bepaald de natte droom is van liberalen - noch impliciet, noch expliciet. Nu; het is waar dat ‘liberalen’ niets au fond hebben tegen ‘een onderneming’. (Ik wil wel opmerken dat heel veel liberalen veel problemen hebben met de huidige wetgeving inzake bedrijven. Bedrijven krijgen, vandaag de dag, bepaalde wettelijke privileges die ze, volgens de liberale analyse, niet behoren te hebben. Ik verwijs geïnteresseerde lezers naar de discussie omtrendt ‘limited liability’ en ‘corporate personhood’. Heel interessante discussies binnen de liberale beweging. Maar het is wel uniform dat ondernemingen vandaag privileges hebben die ze niet behoren te hebben.)

Ik heb nog andere problemen met deze analyse van Foucault. Is dat nu werkelijk de beste analyse of definitie van de huidige dominante hegemonische ideologie? Zit er impliciet of expliciet achter alle beleidsimplicaties een of ander idee van ‘we moeten alles een bedrijf maken!’? Ik heb daar toch mijn twijfels bij.

Nu; met de tweede (minder diepgaande) interpretatie heb ik minder problemen. Stellen dat ‘alles economisch is’ zou inderdaad een achterliggende gedachte kunnen zijn, maar dat op zich zegt niet zoveel. Als daarmee bijvoorbeeld bedoelt wordt dat er altijd schaarste is, zegt het op zich niet zoveel - en is het zelfs heel goed dat deze achterliggende gedachte is. Schaarste is een van d fundamentele condities van de mens. Daarmee is niet gezegd dat er niet ‘rijke individuen’ of ‘rijke landen’ zijn, maar zelfs iemand die rijk is, is mede geconditioneerd door de schaarste (bijvoorbeeld: door tijd). Zeker in zake beleid is dit iets dat in de gaten moet gehouden worden, daar er simpelweg niet genoeg is voor iedereen even rijk als Bill Gates te maken. Natuurlijk is daar mee niet gezegd dat er geen zaken herverdeeld zouden *kunnen* worden, maar dan moet er wel heel duidelijk gezegd worden dat sommigen minder gaan hebben en anderen meer.

Maar op zich zegt deze definitie heel weinig over de stand van zaken. ‘Alles is economisch’ zegt bitter weinig over hoe de huidige wereld functioneert. ‘Alle interacties moeten opgevat worden als een bedrijf’ is substantiëler - maar lijkt me heel betwijfelbaar dat dat de fundamentele onderliggende ideologie is. Het lijkt mij eerder dat dit een voortvloeisel is uit een dieper gegeven.

Laat ik nu even stil staan bij mijn alternatieve interpretatie van de huidige hegemonie. De huidige hegemonie is het smerige bastaardkind van de zogenaamde ‘derde weg’ gedachte, i.e. dat we het ‘beste van beide werelden moeten combineren’ of, nog anders gesteld, dat we wel een marktproces moeten hebben, maar dat we dit moeten reguleren, controleren, belasten en herverdelen (Ik weet dat mijn meer socialistische lezers nu gaan protesteren en roepen dat er geen reguleringen zijn (of toch veel te weinig); maar ik zou u toch willen vragen verder te lezen.)

Merk op dat ik niet zeg ‘er zijn bepaalde auteurs die de ideologische grondslagen hier van hebben gelegd’. Iemand als Anthony Giddens heeft inderdaad zijn boek ‘the third way’ geschreven, maar het lijkt me niet dat alle problemen van vandaag de dag in zijn schoenen geschoven moeten worden. Nu; waarom denk ik dat deze gedachte (uiteindelijk) een veel accuratere beschrijving is van de hegemonie?

Ik aanvaard perfect dat er heel vaak de retoriek van het marktproces wordt gebruikt. Alles moet ‘geprivatiseerd’ en ‘geliberaliseerd’ worden. ‘Eigendomsrechten’ moeten ‘beschermd worden’. En meer van dat fraais. Nu; ik ga er mee akkoord dat een ‘liberalisering’ beter is dan een ‘nationalisering’ maar wat ik - en de brede, ideologische, beweging van het liberalisme met mij - met die termen bedoel is iets volledig anders dan wat politici bedoelen als ze die termen gebruiken. (Zelfs als ze van een zogenaamde ‘liberale’ partij zijn. Net zoals mijn socialistische vrienden de ‘socialistische’ partij niet meer socialistisch vinden, daar zij in het huidige hegemonische ideaal zijn mee gestapt, vinden ik en mijn liberale vrienden de liberale partijen niet meer liberaal omdat ze in het huidige hegemonische ideaal zijn meegestapt. Ik ga er ook mee akkoord dat ‘eigendomsrechten’ beschermd behoren te worden, maar, alweer dezelfde opmerking, wat wij daar mee bedoelen is iets anders dan wat politici daarmee bedoelen.

Vermits we beide in een wereld zitten waar politieke partijen zaken verkondigen die niet overeen komen met wat wij geloven, moeten we misschien gaan kijken of er niet iets is dat ‘in het midden’ van beide zaken zitten? Maar het is meer: het is niet een ‘midden’ waarbij we allebei een goed gevoel bij hebben. Liberalen zouden kunnen leven met herverdelingen - als mensen daardoor echt geholpen worden om uit de armoede te geraken, onderwijs krijgen dat hun levenskansen vermeerdert enzv. Milton Friedman en Friedrich von Hayek hebben allebei voorstellen beschreven om de welvaartsstaat te verbeteren. Of dat hun voorstellen goed of slecht waren staat los van de zaak dat ze hebben geprobeerd suggesties te doen om de staat te verbeteren, niet om ze af te schaffen. Langs de andere kant denk ik dat sommige van mijn socialistische broeders zouden kunnen leven met marktmechanismen indien ze werkelijk welvaart opleveren, gestage groei voor brede lagen van de bevolking en/of privatiseringen indien de service, kwaliteit en kost zouden verbeteren. Echter; we leven niet bepaald in een wereld waar beide idealen worden bereikt. Liberalen stellen dat de huidige welvaartsstaat helemaal niet de mooie doelstellingen van ‘self empowerment’ en dergelijke bereikt. Socialisten merken op dat de privatiseringen en liberaliseringen en ‘private eigendomsrechten’ helemaal niet de beloofde verwezenlijkingen brengen.

Daarom dat ik stel: we leven niet in een wereld die (accuraat) ‘neoliberalisme’ genoemd kan worden, maar in een wereld die als beschrijving ‘het bastaardkind van het derde weg denken’ verdient. Ik heb geen leuke benaming daarvoor; maar laten we het, doorheen deze tekst, ‘de bastaardideologie’ noemen.

Laat ik ook een argument geven over waarom dat ik denk dat van het mooie verhaal ‘van de derde’ weg uiteindelijk niet zoveel in huis is gekomen. De derde weg is expliciet een verhaal dat geen echte ideologie heeft. Het heeft geen kant en klare richtlijnen over hoe te denken. Dat is enerzijds zijn mooie kant. Doch het grote probleem daarmee is dat het ruimte laat voor politici om alle ideologisch mooi klinkende woorden te gebruiken - ‘vrijheid, ‘solidariteit’, ‘algemeen belang’, ‘eigendom’ - zonder dat hij daar iets concreet moet bedoelen. ‘We willen wel markt, maar niet veel, en eigendomsrechten, maar ook maar waar wij willen, en reguleringen, maar efficiënt en solidariteit, maar geen hangmat’. Enzovoort. Dit laat ruimte voor lobbywerk en belangengroepen ie daar op kunnen wegen. Laten we niet vergeten dat politici (door de huidige democratie) geen belang hebben om echt op lange termijn te denken. De staatsschuld vergroten is zorgen voor meer ‘welvaart’ voor de huidige bevolking - die wel stemrecht heeft - ten koste van de toekomstige bevolking - die geen stemrecht heeft. Snap je het perverse plaatje daar?

Ik wil daarom een kleine suggestie doen ter verbetering van het status quo: het overheidsbudget moet elk jaar volledig sluitend zijn, zonder dat er uitgaven zijn ‘die in de toekomst betaald moeten worden’. Als we daar allebei mee akkoord kunnen gaan - zowel socialisten als liberalen - dan kunnen bereiken dat we niet ‘ineens’ moeten ‘privatiseren’ omdat de overheid bepaalde diensten niet meer kan betalen. Het zal (hopelijk) zorgen voor een grotere rationalisering van de uitgaven - en geld uitgeven aan zij die het nodig hebben en niet aan cadeautjes aan zij die niet het niet nodig hebben. En daarmee kunnen we veilig stellen dat onze toekomstige generaties niet de prijs moeten betalen voor het huidige wanbeleid. (Dat wij, overigens en tussen haakjes, al moeten betalen voor later.) Ik zal later nog terug komen op dit voorstel.

Op het basistheorema dat alles een bedrijf is, entte zich, dixit Ricardo Petrella, een ware theologie met een heilige drievuldigheid: privatisering, deregulering, flexibilisering. Het neoliberalisme is bestand tegen de feiten en totaal ongevoelig is voor empirisch argumenten.

Indien privatisering niet werkt... privatiseer meer. Indien deregulering niet werkt: dereguleer meer. Indien flexibilisering niet werkt, flexibiliseer meer. Of iets moeilijker, maar nog juister: socialisering van de kosten, privatisering van de winsten.

Deze sectie is redelijk interessant omdat er zoveel in zit - vooral veel vooronderstellingen. Nu; ik wil gerust aanvaarden dat een deel van de retoriek inderdaad ‘privatiseren, deregulergen en flexibiliseren’ is. Langs de andere kant denk ik niet dat de ‘libertarische partij’ de overgrote meerderheid in elke overheid ter wereld haalt. Ik denk dat (zelfs) de heer De Cauter zal moeten toegeven dat het grosso modo de sociaal-democratische, liberaal-democratische, christen-democratische (en allerlei consorten) partijen zijn die overal de laatste twintig a dertig jaar het beleid hebben uitgemaakt. Dat zijn dus geen partijen die dogmatisch liberaal zijn, maar wel een bepaalde vorm van beleid hebben gevoerd die De Cauter dus ‘neoliberaal’ zou noemen. (Ik hoop dat de heer De Cauter bewust is van de vele kritken - ook uit liberale hoek - op het beleid. Begint het al wat meer en meer duidelijk te noemen waarom ik het bastaardkind het probleem vind, en niet ‘neosocialisme’ of ‘neoliberalisme’?)

Begrijp me niet verkeerd. Liberalen (grosso modo) denken inderdaad dat ‘de samenleving’ beter ‘werkt’ als de overheid niet nationaliseert (i.e. bedrijven ‘beheert’ met belastingsgeld) en niet reguleert (i.e. mensen vrij laat om zelf hun activiteiten te regelen; zowel in hun eigen zaken als in hun relaties met anderen). Voor alle duidelijkheid: dat is iets anders dan tegen regels zijn op zich. Liberalen zijn duidelijk voorstanders van bepaalde regels: ‘gij zult anderen niet schaden in hun recht’ als heel abstract format. Verder zijn ze ook geen tegenstander van interne regels - of ‘self governance’ van bepaalde groepen. Waar ze tegenstander van zijn, is de overheid en haar geweldsmonopolie eigendomsrechten verandert, gedragingen controleert (regulering is controlering) die op zich niemand schaden. Nu; we kennen deze ideologische discussies, dus daar gaan we niet op in. Het belangrije punt dat ik wil maken is dat het ergens wel ‘juist’ is door te stellen dat bepaalde ‘privatiseringen’ geen ‘tegenargument’ zijn van het idee achter ‘privatiseringen’. Laat me dat verder uitleggen op een hoger fundamenteel niveau.

De Cauter zijn verwijt dat ‘neoliberalisme bestand is tegen de feiten en totaal ongevoelig voor empirische argumenten’ is enerzijds juist en fout. Voor alle duidelijkheid: ik zal hier het liberalisme op theoretische grond verdedigen. Het gaat hier niet meer over de empirische analyse van het hegemonische status quo. (Ik zal het daar direct over hebben, doch zal ik mijn eigen gecreëerd ‘bastaardideologie’ vervangen in zijn stelling.) Nu; is het liberalisme ‘totaal ongevoelig voor empirische argumenten’? Niet echt; doch ‘empirische argumenten’ as such vooronderstellen een bepaalde kentheorie - die op zijn zachtst gezegd problematisch te noemen is. Laat ik het trachten uit te leggen met twee voorbeelden.

Stel dat ik zou zeggen: ‘Ik kan deze bal in die goal schoppen’. Waarna ik schop en de bal zit er naast. Is mijn stelling nu weerlegd? Natuurlijk niet. (Ze is, voor alle duidelijkheid, ook niet bevestigd.) Maar stel nu dat iemand zou opmerken: ‘maar Lode, je bent lam in je gehele onderlichaam...’ Gegeven dat weten we noodzakelijkerwijze dat ik (op dit moment althans) niet in staat ben die bal in de goal te trappen. We hoeven dat helemaal niet te testen of te bevestigen. Mocht ik een normale jongen zijn, met normale kracht, de goal voldoende groot voor de bal, enzv. dan weten we dat het wel degelijk mogelijk is - dat moeten we niet testen. Langs de andere kant, als er bepaalde factoren zijn (zoals verlamd in het onderlichaam of de bal is simpelweg te groot voor de goal) dan weten we dat het onmogelijk is - alweer zonder het te hoeven testen.

Het punt is dat we bepaalde zaken op basis van (zuiver) theoretische discussies kunnen ‘uitvechten’. Nu; dat betekent niet dat empirie onbelangrijk is, maar wel niet in de positivistische betekenis dat De Cauter er hier aan geeft (of lijkt te geven.) (Ik erken dat dit hier een interpretatie is van mijn kant, maar ze lijkt me redelijk gerechtvaardigd.) Als er bijvoorbeeld ‘ergens’ een privatisering is die ‘niet’ de beloofde uitkomsten geeft, dan kunnen daar verschillende reacties op komen, zonder dat deze de theorie achter de wenselijkheid van privatiseringen onderuit haalt. Zoals ‘de privatisering is niet goed gebeurd’ (er is nog steeds overheidsrol die pervers werkt) of ‘de beloften waren onrealistisch’ (vertrouw nooit een politicus). Beide kunnen perfect logisch consistent en - misschien wel belangrijker voor De Cauter zijn punt - empirisch valabel zijn. Wat dan noodzakelijk is, is een analsye van de concrete realiteit. Was er nog overheidsinterventie die perverse effecten creëert? Waren de beloften onrealistisch? Simpelweg doen alsof ‘iets’ dat een ‘privatisering’ genoemd is bepaalde onwenselijke effecten had en derhalve de theorie ‘invalideert’ lijkt me epistemologische nonsens. Ik had toch een iets rijkere wetenschapsfilosofie verwacht van de heer De Cauter. Ja, ook de normatieve wetenschappen hebben epistemologische en methodologische beslommeringen.

Nu; er kunnen bepaalde direct empirische argumenten zijn waarom een bepaalde privatisering niet werkt (en niet kan werken), net zoals ‘jij bent lam’ een direct empirische weerlegging is van ‘ik kan de bal in de goal trappen’. Ik wil een voorbeeld geven van wat zoiets zou kunnen zijn: we kunnen onmogelijk de trein privatiseren, want de trein heeft een natuurlijk monopolie en het is beter dat natuurlijke monopolies in de handen van de overheid blijft. Dat soort argumenten kan werken. Maar er op wijzen dat een (door de politiek genoemde) ‘privatisering’ niet is gelukt is geen bezwaar tegen de mogelijkheid van de privatisering van de spoorwegen. Zoals De Cauter zelf opmerkt: ‘TINA’ is een leugen; maar waarom is het dan geen leugen op dit vlak? Als er vele verschillende mogelijkheden zijn, waarom zouden er dan geen vele verschillende mogelijkheden zijn om de spoorwegen te privatiseren? (In zoverre de huidige spoorwegen ‘privaat’ en ‘geliberaliseerd’ kunnen genoemd worden - ook daar hebben liberalen heel wat kritiek op, net zoals de socialisten. Herinner je wat ik zei dat de hegemonie beter als ‘bastaardideologie’ genoemd kan worden? Begint het al wat meer en meer begrijpbaar te worden?)

Nu; is de bastaardideologie bestand ongevoelig voor empirische argumenten? Zeer zeker; want de bastaardideologie kan altijd iets anders zeggen. Als een privatisering niet lukt, dan nationaliseren we maar en vice versa. Of we reguleren en daarna herreguleren. Er is altijd ruimte voor een ander discours van de politicus en alles wat er mis is, is altijd de schuld van iemand anders - de vorige legislatuur, de werklozen, de vakbonden, de werkgevers, enzv. En de politicus: die kan maar blijven praten en reguleren en veranderen.

We komen dan bij de goede oude snede ‘socialisering van de kosten, privatisering van de winsten’. Ik snap dat het bon tant is om deze slogan te gebruiken. En in sommige gevallen is dat ook terecht - de banken; anyone? Maar het is mij volledig vreemd wat het in deze context komt te doen. Het gaat hier over privatiseringen en dereguleringen. Nu is De Cauter vast wel op de hoogte dat de liberale (niet het ‘neoliberaal’ discuours) theorie achter privatiseringen is dat een bedrijf dan winst kan maken door consumenten trachten te dienen, maar als het bedrijf verlies maakt het ook zelf dit verlies moet dragen. Als we dan blijkbaar in een wereld leven waar bedrijven private winsten mogen opstrijken maar kosten gesocialiseerd worden naar de samenleving, dan waarom is dit een ‘liberale wereld. Ik herhaal mijn vraag: is dat niet beter een wereld waarin de bastaardideologie de achterliggende (niet geëxpliceerde) assumptie is? We willen wel markt, maar bedrijven mogen nooit falen, die moeten we redden! Dat lijkt me geen consequent socialistisch of consequent liberaal verhaal...

Nu; misschien heeft De Cauter over het idee van dat een privaat bedrijf alleen maar ‘private winst’ maakt maar, als het slecht gaat (of niet goed genoeg) dat de werknemers maar ontslagen worden en dat dit ook een ‘sociale’ kost. Dat kan. Maar dan wordt de slogan in twee contexten gebruikt; een waarmee liberalen akkoord kunnen gaan dat het schandalig is. Een andere waar het minder problematisch is voor liberalen. Begrijp me niet verkeerd: ontslagen worden is nooit leuk. (Ik ben gelukkig nog maar 4 keer ontslagen geweest in mijn leven; om diverse redenen.) Maar een wereld waar in er nooit ontslag gegeven zou mogen worden is een veel problematischere wereld - volgens liberalen. Ik ga niet dieper in op die argumentatie; ik wou gewoon opmerken dat die slogan (potentieel) in twee verschillende contexten gebruikt kan worden. Een problematisch, een andere minder problematisch.

Electrabel is voor ons een schoolvoorbeeld. De Belgische belastingbetaler heeft de kerncentrales gefinancierd, die zijn dan geprivatiseerd, verkocht aan een buitenlandse holding voor een zacht prijsje en nu weigert die buitenlandse holding correcte belastingen te betalen op zijn giga-winsten. We stonden erbij en keken ernaar.

Gaat het mis? Met de banken bijvoorbeeld, socialiseer de kosten nog meer, en privatiseer de winsten nog meer. Wij moeten de banken keer op keer redden, maar de CEO’s blijven mega-weddes en bonussen opstrijken. Fortis, Dexia, KBC... dat is wat we op wereldschaal meemaken.

De Cauter geeft dan twee voorbeelden. Liberalen gaan er mee akkoord dat dit een schandalige situatie is. Maar betekent dit dan dat het liberaal verhaal van concurrentie, marktwerking, eigendom en dergelijke ‘weerlegd’ is? Dat het niet mogelijk is in enerzijds de banken en anderzijds de energie wereld? Simpelweg omdat we twee voorbeelden hebben van een hoop politieke spellen onder de terminologie van ‘markten’ en ‘privatiseringen’? (Wat zei ik alweer over dat bastaardkind?)

Laat ik iets zeggen over de bankenwereld. Ten eerste is de bankwereld geen ‘liberaal’ paradijs van dereguleringen. We moeten er maar op wijzen dat het ‘goed’ dat banken verhandelen is ‘geld’. En dat geld - in onze huidige samenleving - een onderdeel is van het overheidsmonopolie. (Ik heb het dan nog niet over alle reguleringen in de financiële wereld; hoeveel daarvan zouden het gevolg zijn van lobbygroepen al dan niet in combinatie met overheden over hoe ze het beste ‘beleid’ kunnen voeren?) Het liberale alternatief is een wereld met concurrentie in currency - of, beter gezegd, concurrentie in bankliabilities die convergeerbaar zijn naar een bepaalde ‘commodity’ (historisch doorgaans edelmetalen). Het huidige ‘samengaan’ van de belangen van banken en de politiek is niet bepaald iets waar liberalen voorstander van zijn. Het wordt wel als dusdanig verkocht, maar dat ‘maakt’ het nog niet zo. Het is een zoveelste voorbeeld van het bastaardkind: ‘overheid met markt’ combinatie dat uiteindelijk een perverse wereld heeft gecreëerd waarbij de samenleving de kost draagt en bepaalde banken en hun aandeelhouders de winst.

Het neoliberalisme is zo radicaal dat het zelfs het kapitalisme in gevaar brengt. Dat is deze crisis. Neoliberalisme staat voor een extreme vorm van kapitalisme. En laat het nu net dat neoliberalisme zijn dat sinds dertig jaar het schone weer maakt, én in de economie sinds von Hayek en Milton Friedmann, (geen economen, maar ideologen), én in de wereld van de politiek vanaf Reagan en Thatcher.

Het is een ideologie die ‘tweede natuur’ is geworden: het wordt voorgesteld als de natuurlijke, noodzakelijke gang van zaken. Dat is de betekenis van de slagzin: TINA, There is no alternative. Maar het is utopie, die drijft op leugens en illusies.

Dan begint De Cauter aan het koppelen aan een eerder theoretisch verhaal aan het voorgenoemde ‘neoliberalisme’. Het is daar dat ik als liberaal natuurlijk heel wat problemen mee heb. Ik heb hierboven al enkele malen gewezen op het feit dat er een soort van conjunctie is tussen de problemen die liberalen en mensen zoals De Cauter hebben met het status quo.

Nu; ik wil gerust geloven dat het bastaardkind al ’30 jaar bestaat’. Ik denk persoonlijk al veel langer; de gecombineerde welvaartsstaat/markt retoriek is al veel ouder dan 30 jaar. Doch, in de jaren ’80 - onder Reagan en Tatcher - kwam het ‘marktdenken’ veel meer in het licht. (Overigens; veel libertariërs in de USA vinden Carter (als ik me niet vergis) een betere president (binnnen bepaalde marges) dan Reagan omdat Carter ten minste effectief heel wat heeft gereguleerd. Reagan heeft voornamelijk de staatsschuld enorm de lucht in gejaagd - wat, zoals al gezegd, een belasting is op de kinderen. Hoe crimineel kan je zijn?

Ik moet natuurlijk ook aanstoot nemen aan het feit dat Hayek en Friedman geen economen zouden zijn. Ik erken dat Hayek en Friedman ook ‘ideologen’ waren; ze hadden beide normatieve ideeën over de wereld. Ze dachten na over hoe de wereld beter zou gemaakt kunnen worden voor iedereen. Is dat een ‘ideoloog’? Misschien; maar dan lijkt mij De Cauter ook een ideoloog. En ik ook. Maar ideoloog heeft vaak een veel negatievere connotatie - iemand die dogmatisch en wars van alles iets wenst; bijvoorbeeld. Maar dan mag De Cauter dat toch wel beargumenteren. (We gaan het zo direct over de heer Achterhuis zijn boek hebben.) Nu; de stelling dat Hayek en Friedman geen economen zouden zijn is natuurlijk al te gortig. Beide zijn nobelprijswinnaars economie - om te beginnen. Hayek zijn analyses van de business cycle, zijn theorie van ondernemerschap, calculatie en het marktproces zijn duidelijk economische bijdragen. Je hoeft daarmee niet akkoord te gaan - ik ben altijd bereid te luisteren naar de kritiek van De Cauter op Hayek zijn economische theorieën - maar dat betekent niet dat het geen economie is. Een gelijkaardig verhaal kan over Friedman gezegd worden; die 40 jaar lang economie heeft gedoceerd en geschreven.

Ik vind ook zijn beschuldiging dat de huidige hegemonie wordt voorgesteld als ‘de natuurlijke en noodzakelijke gang van zaken’. (Alweer: dat is een empirisch punt; dus niet over liberalisme as such.) Ik denk niet dat de hegemonie wordt verkocht als ‘zo is het nu eenmaal’, maar als ‘zo is het optimaal’. En ik denk dat dit past binnen de retoriek van de bastaardideologie; dat we het ‘beste van beide werelden moeten combineren’; maar niet per se dat het ‘nu eenmaal zo moet’.

Politici gebruiken al eens het excuus ‘het moet nu eenmaal’. Het is waar dat dat een keuze is - politici moeten niets: zijn zijn de beheerders van het machtsapparaat. Zij ‘moeten’ niets. Maar zij kunnen niet alles controleren - gelukkig maar, denk ik dan?

Dat het neoliberalisme een utopie is, wordt duidelijk in de utopisch boeken van Ayn Rand (the fountainhead en Atlas shrugged), waarin de maatschappij gebaseerd is op egoïstische ambities, geleid door Uebermemschen, de ondernemers. Het is een sekte met discipelen, zoals Alan Greenspan, die een leerling was van Rand. En die sektarische visie heeft via Reagan and Tatcher de wereld veroverd.

Zelfs een neoliberaal van het eerste uur, Paul de Grauwe, heeft dat begrepen en trekt nu in kranten van leer tegen “de marktfundamentalisten”. Zoals het fascisme of stalinisme als gevaarlijke utopieën zijn ontmaskerd, zo komt misschien ooit de dag dat ook het neoliberalisme beschouwd wordt als een gevaarlijke vorm van extremisme.

Dat is wat we moeten leren inzien: het neoliberalisme is een sektarische, extremistische utopie. Men leze daarover het prachtige boek van Hans Achterhuis, 'De utopie van de vrije markt' . Maar helaas het is een filosofisch boek, de effecten van het neoliberalisme staan er niet in beschreven. Daarvoor moet men andere boeken lezen, zoals Naomi Kleins boek over de opkomst van het catastrofekapitalisme, 'The shockdoctrine' . Maar men kan ook gewoon rondkijken.

Aah, de goede oude beschuldiging dat het ‘neoliberalisme’ een gevaarlijke ideologie is, gebaseerd op het fictie werk van Ayn Rand. Nu; laat ik daar heel duidelijk in zijn: Ayn Rand schreef een fictiewerk. Maar denken dat liberalen echt bezig zijn met een wereld genre Ayn Rand te bereiken - of eender wie - is simpelweg bespottelijk.

Nu; het is waar dat Greenspan onder invloed was van die sekte. Hij schreef zo ooit eens de ronduit prachtige tekst ‘Gold and Economic Freedom’, waarin hij pleite voor de stopzetting van het monetair beleid. Dat is wel iets anders dan zijn de facto beleid waarin hij de interestvoeten veel te laag heeft gehouden met artificiële buddels tot gevolg - zoals, overigens, uitgebreid bekritiseert door liberalen (of ‘libertarians’) in de USA.

Maar het linken van Greenspan aan Rand (of omgekeerd) kan ik nog ergens begrijpen. Ik vraag me echter af in welke wereld dat De Cauter leeft als hij beweert dat er ergens een neoliberale sekte is geleid door Rand die blijkbaar ‘de gehele wereld heeft veroverd’. Enfin; ik hoop dat hij dat niet letterlijk bedoeld, maar zelfs met de meest optimale interpretatie kan ik daar geen vat op krijgen. Denkt hij nu werkelijk dat de volledige Amerikaanse en Europese overheden en alle internationel instellingen vol zit met mensen die (impliciet) Randiaanse ideeën hebben; die denken dat ondernemers de übermenschen zijn en dat de staat zo weinig mogelijk moet doen? (Verklaar dan maar eens de uitgebreide welvaartsstaten en de vele oorlogen de overheidsbudgetten van om en rond 50% van het nationaal product. Rand wou een wereld waarin al het overheidsbeslag betaald kon worden met de winst die de overheid maakt op de genationaliseerde lotterij. Ja, ze was een beetje gek op dat vlak - en andere.)

Nu; dat een ideologie - indien ‘extreem’ - gevaarlijk kan zijn, is waar. En ik vind inderdaad het bastaardkind dat we vandaag hebben, gevaarlijk. Maar omdat nu uitsluitend in de handen van Rand ‘en haar disciplinen’ (die zelfs, binnen de liberale beweging in de USA, een marginale fractie is (in beide betekenissen van het woord)) te leggen is toch de eigen fantasie rijke analyses van de werkelijkheid projecteren op die voorgenoemde werkelijkheid.

Tegen die ‘analyse’ van de oorsprong van de hegemonische ideologie waarbij alles (blijkbaar) te herleiden is naar een marginale fractie van mensen die binnen zelfs mensen met gelijkaardige normatieve ideeën zwaar stiefmoerderlijk wordt behandeld, stel ik de volgende interpretatie.

Politici willen beleid voeren en stemmen winnen. Ze passen hun retoriek aan naar mate de situatie, gebruiken woorden waarmee ze alle bevolkingen kunnen aantrekken, gecombineerd met de grote massa aan denkers (journalisten tot professoren) die allemaal stellen dat ‘extremisme’ niet mag en we dus een ‘derde weg’ moeten zoeken. Lobbygroepen maken hier dankbaar gebruik van door geconcentreerde voordelen te eisen, die verkocht kunnen worden als ‘gematigd beleid’. Iedereen wint, behalve de bevolking in zijn geheel. Hoe is dat voor een analyse? Klinkt dat niet iets realitischer dan een of ander klein select groepje wereldwijde macht toeschrijven?

Maar op zich valt De Cauter - lijkt mij - door de mand. Enerzijds zegt hij ‘het is een tweede natuur’ of ‘het is impliciet in alles wat we zeggen en doen’ genre opmerkingen. Anderzijds zegt hij: het is een klein sektarisch clubje (met wereldwijde invloed - zo blijkt) dat hier doelbewust naar streeft. Maar dan vraag ik dezelfde vraag als aan Achterhuis: wie dan? Welke (liberale) auteurs steunen het huidige status quo dat ze blijkbaar hebben gecreëerd? Ik zie veel politici het verdedigen. De overtuigde liberale (of ‘libertarische’) beweging zie ik dat echter niet doen - integendeel.

Nu; over Hans Achterhuis zijn boek kunnen we kort zijn. Ik heb het gelezen en vond het bezwaarlijk een academicus waardig. Maar goed; ik wil zelfs erkennen dat sommige liberalen redelijk radicaal kunnen zijn in hun argumentatie voor een liberale wereld. Echter; de ‘beweging’ die Achterhuis schetst is toch niet de liberale beweging die ik ken. Het enige wat Achterhuis zegt is het volgende: ‘het liberalisme kan utopisch zijn’. Een stelling waar ik akkoord mee kan zijn. Daarom dat ik een niet utopisch liberalisme verdedig; iets dat Hayek en Friedman ook deden. Natuurlijk hebben Hayek en Friedman wat ambigu meningen met Chili - Hayek meer dan Friedman - maar goed; mensen maken vergissingen. De liberale beweging heeft dan ook uitgebreid het politieke beleid van Chili bekritiseert. Voor alle duidelijkheid: noch Hayek, noch Friedman hebben de moordpartijen van Pinochet goedgekeurd, goedgepraat, genuanceerd of ‘in context geplaatst’.

We kunnen natuurlijk geen tekst lezen dat het neoliberalisme bekritiseert dat de niet Shockdoctrine boven haalt. Maar de shockdoctrine is inderdaad een heel goede en terechte kritiek. Het is een enorm interessant boek dat inderdaad een heel pervers idee bekritiseert. Alleen... het is mij volkomen een raadsel waarom dat Naomi Klein dat een ‘neoliberale ideologie’ heeft genoemd, terwijl het overduidelijk een kritiek is van het ‘neoconservatisme’ - het bastaardkind, gecombineerd met een pro oorlog sentiment. Wat doet Klein? Naomi Klein beweert dat oorlogen doelbewust gecreëerd worden om ‘pro markt’ veranderingen door te voeren in de samenlevingen. Nu; het is zowel waar dat neo cons niet vies zijn van oorlog en niet vies zijn van pro markt retoriek. Maar de liberale beweging in de USA heeft dan ook de oorlogen vanaf het begin bekritiseert. Liberalen zijn tegen oorlog; zeker voor de redenen dat er oorlogen zijn begonnen in Iraq en Afghanistan. (Sommige zijn geen tegenstander van interventionisme; jammer genoeg, vind ik dat. Liberaal zijn betekent altijd en overal tegen oorlog zijn, imo.) Het neo conservatisme is een kwaad; en een problematisch kwaad. Wat dat met liberalisme te maken heeft, is mij vreemd. Een uitgebreide kritiek van Naomi Klein kan je vinden door te google’en naar Johan Norberg: the shockdotrine: rise of disaster polemics.

Na deze commentaar op deel 1, kunnen we over naar deel 2.

Dat begint als volgt:

Wat heeft de vermarkting en privatisering van alles, het merchandising van alle cultuur en het ‘vermangementen’ van alle bedrijven en instellingen, de transformatie van instellingen tot bedrijven, wat heeft kortom het neoliberalisme aangericht? Catastrofes op alle niveaus. Op alle fronten springt het in het oog: het neoliberalisme is een ramp op alle schalen.

Dit is natuurlijk een leuke retorische opening, maar het is natuurlijk geen argument. De Engelste taal heeft daar de leuke uitdrukking: ‘begging the question’ voor. Is alles ‘vermarkt’ en ‘geprivatiseerd’ (op een manier dat liberalen het correct vinden)? Is alles ‘gemerchandiseerd’ - en is dat uitsluitend de schuld van (zogenaamde) ‘liberale maatregelen? Zijn alle ‘vermangementen’ van bedrijven en instellingen gebeurd? Waarom? Hoe? Is dat echt zo’n probleem? Het is retorisch heel sterk; maar laat er geen twijfel over bestaan, hier wordt niets aangetoond.

Nu goed; het dient als opening om een heleboel voorbeelden te geven. Maar ook daar maakt De Cauter een duidelijke wijsgerige fout. Je kan enerzijds zeggen ‘x heeft problemen veroorzaakt’ en anderzijds zeggen ‘y is een probleem’. Maar daarmee heb je niet uitgelegd dat y veroorzaakt is door x. Dat is echter wel wat hij hier doet. Het is mij bijvoorbeeld niet duidelijk hoe het ‘vermangementen’ (wat is dat zelfs?) van een bedrijf de opwarming van de aarde heeft veroorzaakt. Verder vermengt hij heel de tijd theorie en praktijk, waardoor het een moeilijke boel wordt om te volgen - tenzij je al overtuigd bent door wat De Cauter zegt. Nu goed; dat is inderdaad een beetje muggenziften, dus laten we overgaan op de substantie.

Beginnen we op macro-niveau. Wat doet het neoliberalisme met de planeet? Voor de planeet is de verslaving van het neoliberalisme aan de groei levensbedreigend. Het kapitalisme berust op groei, het neoliberalisme is nog meer verslaafd aan groei, omdat door de ‘financialisering’ een speculatieve economie boven de reële economie moet draaiende gehouden worden.

Hier zit alweer zoveel (impliciet) in, maar er wordt heel weinig effectief beargumenteerd. Enfin; het aloude idee is dat de aarde maar een beperkte hoeveelheid ‘groei’ aankan. Dat is zonder enige twijfel waar - maar ik betwijfel of De Cauter door heeft wat deze limiet is. Nu; los van de discussie over groei - alweer; er is nog veel ‘groei’ mogelijk - is een belangrijker, fundamenteler punt: in de vooronderstelling dat er een ultiem ‘eindpunt’ is van groei, wat zou daaruit volgen?

Het probleem is dat De Cauter verkeerdelijk denkt dat het kapitalisme - zoals liberalen het verdedigen; hier hebben we dus weer een theoretisch punt - berust op groei, zoals een huis ‘berust’ op een fundament. Zonder een fundament zakt je huis in, zo - zo wordt soms beweerd - zonder groei stort het kapitalisme (in de zin dat liberalen daar voorstander van zijn) in. Dat is dus, alweer, een mythe, een leugen, een verkeerd begrip.

Vrije markt kapitalisme - waar liberalen voorstander van zijn; niet het ‘derde weg’ mormel dat we vandaag de dag kennen - is een systeem van economische interactie, dat, aldus, liberalen ‘optimaal’ omgaat met de schaarse middelen. (Nu is ‘optimaal’ een heel dubieuze term, waar we op zich ook ellenlange discussies over kunnen voeren.) Liberalen denken (over het algemeen) ook dat dit systeem, gegeven de schaarse middelen, de meeste welvaart voor grote lagen van de bevolking kan creëren. Daaruit volgt echter niet dat liberalen voorstander zouden zijn van het systeem omdat het altijd maar ‘groei’ nodig zou hebben. Zelfs als er geen ‘groei’ meer mogelijk zou zijn, zou het vrije markt - niet het autoritaire derde weg mormel dat we hebben - kapitalisme het meest optimale economische systeem zijn. De argumentatie is niet gebaseerd, noch vooronderstelt het, op een eeuwige en onvermijdelijke ‘groei’. Dat zijn twee aparte zaken. (Is er eigenlijk ooit iemand voorstander van een economisch systeem omdat het wijdverspreide armoede zou veroorzaken?) Voor alle duidelijkheid: liberalen menen dat het ‘vrije markt kapitalisme’ breed genomen ideaal is voor welvaart en welzijn.

Betekent dit dat er geen (potentiële) problemen kunnen zijn? Bijvoorbeeld: global warming, ontbossing, uitsterven van vissen en dergelijke? Het is zeker waar dat we deze problemen aantreffen. Liberale auteurs hebben er dan ook zowel op gewezen hoe sommige van deze fenomenen zijn veroorzaakt door een gebrek aan liberalisme of vrije markt kapitalisme en/of zouden kunnen opgelost worden door middel van vrije markt mechanismen. Misschien zijn bepaalde fenomenen wel veroorzaakt door ‘teveel kapitalisme’. Maar misschien zou het ook daardoor opgelost kunnen worden. Wie weet?

Maar terug naar het punt. Het liberalisme - en het vrije markt kapitalisme waarvoor het staat - is niet verslaafd aan ‘groei’. We denken dat het een wenselijk fenomeen is dat er ‘economische groei’ is correct begrepen. Maar het is geen fetisj op zich. Overigens; economische groei is voor ons geen ‘stijging van het GDP’. Reële goederen, reële levensomstandigheden verbetering; dat is voor ons economische groei. Reële levensomstandigheden daling is daarbij negatief - en daar is onze wereld zeker niet vrij van. Maar om nu al het slechte van de wereld ‘op het liberalisme’ te steken, is een beetje ambigu. Nu goed; het wordt ‘eigenlijk’ op het ‘neoliberalisme’ gestoken, maar dat wordt wel vaak als argument gebruikt tegen liberalen. Zie je de perversiteit van de retoriek?

Een voorbeeld: als de overheid bijvoorbeeld de bewoners uit Doel wegpest, wordt er wel gezegd ‘dit is een gevolg van het neoliberalisme’. Ik wil gerust erkennen dat dit inderdaad een gevolg is van de dominante hegemonie; maar ik zou dat eerder toch de bastaardideologie willen noemen. Immers: onder het mom van ‘de markt’ en ‘groei’ wordt de Doelse bevolking weggepest door de overheid - al dan niet in samengaan met bedrijven. (Ik ben niet volledig op de hoogte van de situatie.) Nu; liberalen hun visie is ‘fuck economische groei’; die mensen hebben recht op hun woning en eigendom. Als ‘de haven’ daar wilt uitbreiden, dan moeten ze de grond kopen van de desbetreffende mensen. En als zij niet willen; pech voor de haven. Dat is inderdaad een van de perverse effecten van het status quo: geen enkele ideologie wilt het, maar het gebeurt toch maar - in naam van ‘groei’ en ‘welvaart’.

Nu; uit De Cauter zijn opmerking moet ik vermoeden dat hij niet goed begrijpt wat speculatie doet. Hij doet immers alsof deze speculatie los zou staan van de ‘reële’ economie - alsof zo’n onderscheid gemaakt kan worden. Daarom, voor de zoveelste keer, speculatie is simpelweg het inschatten van veranderingen. Dat is positief; daar het zorgt voor prijsstabiliteit, inkomensstabiliteit en een optimale allocatie van de schaarse middelen. Het heeft niets met een ‘verslaving aan groei’ te maken of een gedetacheerdheid van ‘de reële economie’. Over speculatie is er genoeg literatuur voorhanden dat het simpelweg uitlegt, dus daar ga ik niet verder op in.

Of nog: in een economie van aandeelhouders moet er veel kunnen worden afgeroomd, dus winst en groei staan meer dan ooit centraal. De korte termijn is dominant. Terwijl de mensheid, met het oog op opwarming van de aarde zou moeten leren denken in aeonen, in eeuwen, in een geologische tijd, draait de gedigitaliseerde, speculatieve economie op microseconden.

Vervolgens gaat De Cauter dus in tussen korte- en lange termijn en het effect van winst daarop. Eerst over de ‘groei’: er moet opgemerkt worden dat ‘groei’ hier op twee verschillende manieren wordt gebruikt. (In deze en vorige paragraaf.) Op het niveau van een economie in zijn geheel betekent ‘groei’ dat er in het geheel meer goederen en diensten zijn, reële levensomstandigheden verbeteringen voor de bevolking. Op het niveau van een onderneming betekent ‘groei’ echter dat er simpelweg een grotere omzet wordt gedraaid. Nu; de ‘groei’ van een onderneming op zich hoeft niet per se te betekenen dat er betere levensomstandigheden zijn. Een extreem doch duidelijk voorbeeld: als de mafia ‘groeit’ dan zal er een deel van de bevolking zijn dat het slechter af heeft. (Zij die hun geld ‘moeten’ afstaan aan de mafia.) Maar stel dat we het over het algemeen over bedrijven hebben die op zich iets produceren dat niet slecht is - voedsel, auto’s, huizen, ijskasten en dergelijke zaken.

Heeft De Cauter een punt door het contrast te maken tussen de economie waar beslissingen op ‘microseconden’ gemaakt kunnen worden enerzijds en de lange termijn effecten van global warming anderzijds? Niet echt; daar het over twee verschillende zaken gaan die op zich perfect samen zouden kunnen gaan. Het is hetzelfde als ik zou zeggen: ‘hoe durf je nu de beslissing te nemen een pint te drinken terwijl je zou moeten kijken naar je gehele levensplan’. Het is misschien wel waar dat de relevante tijdshorizon op elk moment geïnformeerd zou moeten worden door je gehele levensplan, maar er is niets mis met op korte termijn beslissingen te nemen. Het punt is dat er inderdaad iets te zeggen valt om de lange termijn als invloedsfactor op de korte termijn te laten spelen; doch dat betekent niet dat je zomaar een contrast zou moeten maken. De Cauter tracht hier een retorische truc toe te passen door te stellen dat we ‘op lange termijn zouden moeten denken, maar de huidige status quo op korte termijn denkt, dus het status quo is verkeerd’. Alhoewel er veel negatief over het status quo te zeggen valt, is dat simpelweg een retorische truc; vermits er niet noodzakelijk een conflict is tussen beide. Economische beslissingen kunnen perfect ‘op microseconden’ gemaakt worden (enfin; waarnaar De Cauter verwijst is een bepaalde truc op de aandelen markt via allerleli mechanismen); zonder dat dit de lange termijn in de weg staat.

De interessantere vragen ‘hoe’ we dat op een optimale manier zouden kunnen doen; daar gaat De Cauter niet op in. (Ik vrees ook dat zijn latere pleidooi voor ‘activisme’ niet veel soelaas biedt: ik ben geen tegenstander van activisme, maar je moet wel weten wat je probeert te bereiken. Simpelweg ‘tegen’ iets zijn biedt niet al te veel soelaas voor (wenselijke) verandering op het niveau van de samenleving.)

Ten derde is er de privatisering van gemeengoed, van de commons. Denken we aan de patentering van zaaigoed (van granen, maïs, aardappelen), door multinationals Monsanto en BASF. De strijd voor de planetaire commons, en ook de commons van de kennis in de kenniseconomie, is een van de belangrijkste strijdpunten van de eenentwintigste eeuw.

Nu komen we bij een uiterst interessante sectie, waarmee ik volledig akkoord ga. De patentering van zaaigoed is een bastaardsideologie dogma waar we zo snel mogelijk vanaf moeten. De liberale beweging heeft altijd gehamerd op eigendomsrechten - terecht. Echter; ‘intellectuele eigendomsrechten’ zijn een heel andere zaak. Er is in ieder geval een sterke onderstroom - en sterk groeiende onderstroom - in de liberale beweging dat we volledig komaf moeten doen met patenten over de gehele lijn. Patenten zijn geen eigendom, maar gepriviligeerde monopolies. Nu; los of dat andere liberalen deze mening delen, is het wél zo dat het patenteren van zaaigoed iets is waar we allemaal tegen zijn. Het is compleet nonsensicaal dat zoiets gepatenteerd kan worden - en dus voorkomen kan worden dat mensen hun zaken gebruiken die ze, in sommige vallen, al eeuwen gebruiken. Waarom bezie ik dit als een gevolg van het bastaardkind? Wel; omdat het (alweer) iets is waar de retoriek van de markt wordt gebruikt om iets te rechtvaardigen waar voorstanders van de markt tegen zijn. Deze patentering wordt wel in onze schoenen geschoven, maar wij verwerpen dat tot in de kern. Daarom: bastaardideologie en niet ‘neoliberalisme’.

Als de heer De Cauter zegt dat dit een van de belangrijkste strijdpunten is van de eenentwintigste eeuw; dan stel ik voor dat hij samen gaat met de liberale beweging om te strijgen tegen die verwerpelijk gepriviligeerd monopolie. Het is overigens zelfs nog erger: sommige boeren in ontwikkelingslangen worden gedwongen Monsanto zaden te gebruiken (en daar een hoge prijs voor te betalen); allemaal onder de mom van ‘de markt’. Wel; als dat ‘de markt’ is, dan ben ik geen voorstander van het markproces. (Gelukkig is er geen echte reden omdat als ‘de markt’ te beschouwen, dus kan ik me nog altijd gerust een voorstander van het marktproces noemen.)

Dan is er de dualisering van de wereld: door de afbouw van de welvaartstaat en de afbouw van allerlei internationale controlemechanismen, is de tegenstelling tussen arm en rijk verscherpt. Deze logica van dualisering speelt op alle schaalniveaus, van de planetaire schaal, over de stedelijke schaal tot het bedrijfsniveau.

Helaas is de overeenkomst die ik deelde met De Cauter maar van voorbijgaande aard. In deze volgende paragraaf maakt hij enkele causale relaties die ik op zijn zachtst gezegd dubieus vind. De Cauter wilt hier fundamenteel aantonen dat er een groter wordende tegenstelling is tussen ‘arm’ en ‘rijk’. (Los van dat quasi alle delen van de wereld veel rijker zijn dan 10 jaar geleden - behalve bepaalde delen van Sub Sahara Afrika - is er natuurlijk de eeuwige vraag of zo’n grote ‘tegenstelling’ op zich wel zo’n groot probleem is. Ik denk dat er wel belangrijkere problemen zijn dan ‘sommigen worden sneller rijker dan anderen’; wat die kloof veroorzaakt.)

Het zou aangenamer zijn als De Cauter verduidelijkte ‘welke’ afbouw van enerzijds welvaartstaat en anderzijds ‘internationale controlemechanismen. Nu; ik kan me nog wel ‘iets’ voorstellen bij ‘het afbouwen van de welvaartstaat’ maar het is me volledig niet duidelijk welke internationale controlemechanismen er dan zijn afgebouwd - en hoe deze een grote dualisering hebben gecreëerd?

Nu; de afbouw van de welvaartstaat is iets dat vaak geproclameerd wordt, maar zelden onderbouwt. In reële termen is er immers nog nooit (of bijna nooit) een daling geweest van de totale sociale uitgaven door een Westers land. (Wel in verhouding tot GDP, maar nog nooit in reële termen.) Dus dan is er toch al onmiddellijk de vraag: welke afbouw van de welvaartsstaat?

Of gaat het misschien over de hervormingen? Het verlaten van de pensioenleeftijd, het trachten op te trekken van de reële pensioenleeftijd, het trachten aan het werk te krijgen van werklozen en dergelijke? Is dat correct te interpreteren als een ‘afbouw’ van de welvaartstaat of een ‘hervorming’? De welvaartstaat - u welbekend - is immers een gigantische herverdeling van middelen. Maar aan het einde van de rit moeten er ook nog wel zaken geproduceerd worden. We willen dat tegelijkertijd de lonen stijgen en de uitkeringen stijgen; en liefst nog de belastingen op arbeid dalen (maar op kapitaal stijgen). Maar ‘kapitaal’ vervult wel een bepaalde rol. Natuurlijk kan je altijd maar meer belasten, maar belasten is altijd het belasten van productieve activiteiten - met, op de marge, minder productieve activiteiten dan er anderzijds had geweest. Dat is geen eenvoudige evenwichtsoefening en je kan geen voorstander zijn van de welvaartsstaat zonder dat die evenwichtsoefening bewaart blijft. Wat sommigen ‘het afbouwen’ vinden, vinden anderen ‘het trachten te redden want er moet wel nog een productieve basis overblijven’.

Ik daag De Cauter uit om een duidelijk bewijs te geven van deze grootschalige ‘afbouw’ van de welvaartstaat; want het overheidsbeslag dat gaat naar de welvaartsstaat is quasi elk jaar voor de laatste 30 jaar in quasi elk land alleen maar gestegen - en zal nog verder blijven stijgen. Welke afbouw van de welvaartsstaat?

Dat betekent niet dat er geen groter wordende tegenstellingen tussen arm en rijk zijn. Maar dat ligt niet aan het ‘afbouwen’ van de welvaartstaat. Of, op zijn minst, moet het iets meer genuanceerd worden dan dat.

Nu; voor alle duidelijkheid: ik ben geen fan van de regulerende welvaartstaat. Ik denk dat de welvaartstaat meer armoede in stand houdt dan het verhelpt. Ik denk dat de welvaartstaat antisociaal gedrag produceert en aanmoedigt. Ik denk dat de welvaartstaat kansen ontneemt aan mensen om zich uit de armoede te werken. Ik denk dat regels zoals contractbeperkingen, minimumlonen, cao’s, verplichtingen en verbodsbapelingen een heleboel secundaire negatieve gevolgen hebben - waar economen van alle pluimage ook op wijzen. Deze secundaire gevolgen zijn: een herverdeling van arm naar rijk, het moeilijker maken dat mensen uit de armere regionen van de samenleving zich opklimmen en meer van dat soort duidelijke negatieve gevolgen. Stel even dat al deze zaken kloppen - zoals liberalen de welvaartstaat analyseren; zou het dan niet waar kunnen zijn dat de welvaartstaat zelf (deels) verantwoordelijk is voor de grotere kloof tussen arm en rijk?

Begrijp me niet verkeerd. Ik ben niet tegen solidariteit. Ik denk echter wel dat de welvaartstaat een volledig en totaal verkeerde uitdrukking van de waarde van solidariteit. Solidariteit afhankelijk maken van politieke besluitvorming; waar lobbygroepen op los kunnen? Lijkt mij geen goed idee. Het idee van mutualiteiten - voor hun band met de overheid - was een zalig idee. Ik zou liever terug meer naar zo’n systeem evolueren dan het gedrocht van een welvaartstaat. Waar mensen in de eerste plaats zelf verantwoordelijk waren en in de tweede plaats op solidariteit konden rekenen van hun gelijken; geholpen werden afhankelijk van hun noden maar ook aangemoedigd werden om terug productief te worden. Misschien ben ik op dat vlak een beetje conservatief, maar ik denk dat het een goede manier is om mensen controle te laten krijgen over hun eigen leven in plaats van een speelbal te zijn van een bureaucratie, zoals het nu is.

Op planetaire schaal is er de tegenstelling tussen Noorden en Zuiden, bijvoorbeeld tussen Europa en Afrika. Deze wordt zichtbaar op pijnpunten als de muur van Ceuta, een muur die een scheidingslijn trekt met het hoogste verschil in welstand ter wereld.

Ceuta is een welvarende Spaanse stad op Marokkaans grondgebied en de dorpjes aan de overkant zijn slums. Maar die tegenstelling is ook doorgedrongen in onze steden: de daklozen, de migranten, de mensen zonder papieren, de verborgen armoede. En ook in onze bedrijven is de spreidstand van de weddes, tussen zeg maar de poetsvrouw en de CEO, exponentieel toegenomen. Hoelang zullen we dit nog aanvaarden?

Ik kende het voorval van Ceuta niet, maar het is zonder enige twijfel een schrijnende zaak. Ik vind het jammer dat De Cauter niet begint over de schrijnende gevolgen van immigratie beperkingen: een wettelijk verbod op vreedzame mensen om met andere vreedzame mensen om te gaan op een bepaald grondgebied. Dat lijkt mij in ieder geval een oorzaak van de groeiende spreidstand tussen ‘rijke’ en ‘arme’ landen.

Voor de rest beschrijft De Cauter vooral wat vaststellingen, zonder oorzakelijk verband, dus daar hoeven we verder niet op in te gaan.

Op midden-niveau: management is een ramp. Denk aan de spoorwegen. Je kan aan een kind uitleggen dat wanneer sporen, treinen en gebouwen onder drie aparte holdings vallen, het wel mis moet lopen. En de overhead van drie kaders maakt het geheel zo topzwaar dat het op zich al een verkwisting is.

Privatisering was een ramp voor het Engelse spoor, een ramp voor het Nederlandse (ik schat dat NS één op vijf treinen gewoon improviserend aflast, dat was vroeger ondenkbaar), maar toch gaan we ermee door. Waarom? Omdat ... het neoliberalisme hegemoniaal is. Omdat het bestand is tegen empirie, mislukkingen zijn geen tegenargumenten.

De Cauter heeft zeker en vast gelijk dat het onderverdelen in drie aparte holdings niemand ten goede komt. Maar in plaats van dit in de handen van de dogmatische liberalen te steken - je weet wel; die ene sekte van Ayn Rand - laten we toch eens verder kijken naar de theorie erachter. Ik zal de clue van het komende al vertellen: het is het gevolg van de hegemonie van het bastaardkind en niet dat van een zuiver dogmatisch liberalisme.

Waarom is dat zo? Wel; de standaardtheorie zegt ‘bedrijven die privaat zijn, zijn beter dan overheidsbedrijven’. Langs de andere kant, zegt de theorie ook, ‘overheidscontrole en regulering kunnen de situatie verbeteren, zeker in het geval van een publiek monopolie met een natuurlijk monopolie’. Dat is dan ook het idee achter de splitsing van de NMBS in drie holdings; om te zorgen dat er geen echt monopolie is. (Enfin; daar valt op zich veel problematische zaken over te zeggen, maar goed.) En dan heb je, natuurlijk, nog de politieke banden van de beheerders. En, nog leuker, het feit dat ongeveer 80% van het inkomen van de NMBS nog altijd komt via subsidies van de staat. Lijkt mij inderdaad het kenmerk van een privaat bedrijf, niet waar?

Een bedrijf dat ‘geprivatiseerd’ wordt maar nog steeds functioneert onder zware overheidssubsidies en reguleringen. Klinkt dat niet eerder als een bastaardkind van het goed bedoelde idee van ‘het beste van beide wereld creëren’ maar dat, uiteindelijk, zorgt voor een inefficiënt bedrijf met grote sociale kosten en private winsten; met een hoop postjes voor vriendjes en overhead op de koop toe?

Nu; over de Engelse en Nederlandse spoorwegen valt veel te zeggen, maar dat het een ‘ramp’ zou zijn, lijkt mij niet correct. Nu; ook de Engelse en Nederlandse spoorwegen zijn een gevolg van het bastaardkind; om de simpele reden dat ook daar er een heleboel overheid en prive vermenging was. Zo pervers is die ideologie.

Nog op het meso-niveau heerst een concurrentie van iedereen tegen iedereen, collega’s zijn mededingers voor lonen, onderzoeksgelden, subsidies, carrièremogelijkheden... Niemand heeft nog medestanders, solidariteit wordt onmogelijk. Mensen hebben allemaal verschillende weddes, verschillende trajecten (de flexibilisering van het onderwijs is daar een voorbeeld van: studenten hebben geen studiegenoten meer en doen dus langer over hun curriculum).

Misschien ben ik al te ver geïndoctrineerd door de liberale ideologie, maar het ‘verwijt’ van de heer De Cauter lijkt mij gewoon absurd - in een wereld van schaarste. Stel dat mensen niet zouden concurreren naar ‘lonen’, ‘onderzoeksgelden, ‘subsidies’ en ‘carriëremogelijkhedeb’. Dat al deze zaken in meer dan voldoende voorraad aanwezig was voor iedereen die het begeerde. Dat is inderdaad zeker en vast een wenselijke wereld; maar dat lijkt mij toch bezwaarlijk realistisch in een wereld van schaarste. Tenzij dat de heer De Cauter ergens onbeperkte welvaart op overschot heeft, lijkt he goed dat er een bepaald mechanisme is om deze zaken te alloceren. En dan lijkt het mechanisme van concurrentie - dat de ‘beste’ personen de middelen krijgen voor een bepaalde taak - me toch beter dan elk ander allocatie mechanisme. Ik ken er toch geen ander. (Daarmee heb ik niet gezegd dat concurrentie zaligmakend is, maar het helpt wel om zo goed mogelijk trachten te zijn om fondsen binnen te werven. Wat is daar mis mee?)

Daarmee zeg ik niet dat concurrentie alles moet bepalen; maar het heeft zijn plaats. Verder snap ik ook niet goed waarom dat dit solidariteit onmogelijk zou maken. Ik concurreer met mijn mede filosofie studenten om een doctoraar aan de KUL en ik zal met andere mensen concurerren voor een beurs. Kunnen we daarom niet solidair zijn met elkaar? Ik snap echt De Cauter zijn verwijt hier niet.

Het is toch een eenvoudig principe: op het niveau van geld verdienen is het, over het algemeen, wenselijk dat er concurrentie is. Dat mensen trachten hun beste beentje voor te zetten in her verwerven van fondsen. Op het niveau van het geld uitgeven dat mensen hebben verdiend kunnen mensen perfect solidair zijn. Maar ook op het niveau van geld verdienen kan je perfect solidair zijn: bij mij op het werk zijn de uren flexibel, waardoor collega’s elkaar wel eens uren geven als de andere in geldnood is. Ik snap echt niet waar De Cauter haalt dat het ‘onmogelijk’ zou zijn om solidair te zijn.

De grote paradox is dat de zogenaamde ‘kwaliteitscontrole’ alleen op basis van kwantitatieve parameters gebeurt (bezoekersaantallen, ledenaantallen en aantallen voorstellingen, aantal publicaties etc). De consultancy-bedrijven, die voor het overgrote deel gebakken lucht verkopen, komen aan de lopende band met nieuwe business plans en organigrammen aandraven.

Dit is (alweer) zo’n interessant gevolg van het bastaardkind - eerder dan van het ‘liberalisme’ dat gepredikt zou worden door Rand en consorten. Het tweede deel van deze tekst lijkt mij simpelweg een goedkope slogan die, bij een bepaald publiek, goed klinkt. Het lijkt mij niet bepaald een analyse van een bepaald fundamenteel probleem in de samenleving. De eerste zin daarentegen lijkt mij wel redelijk problematisch om verschillende redenen.

Ten eerste is het zonder enige twijfel een probleem dat de kwaliteitscontrole van de overheid (om fondsen te alloceren) op kwantitatieve parameters gebeurt. Laten we alweer kijken naar hoe dit in verband staat met de bastaardideologie. Wat zegt de bastaardideologie? Deze zegt dat onderwijs belangrijk is. Dat de overheid onderwijs moet regelen (vanaf de leeftijd van 3 jaar tot de leeftijd van 25 jaar); maar ondertussen moet de financiering van het onderwijs wel ‘gerationaliseerd’ worden (daar is dat ‘markt’ en ‘management’ denken weer).

Nu; als de overheid het onderwijs regelt (en quasi uitsluitend financieert) dan lijkt het me niet onlogisch dat de overheid iets in de pap te brokken heeft over wat er met het geld gebeurt en, ook, dat de overheid ‘een’ bepaald mechanisme voorziet om het geld te regelen. Maar het is zeker en vast geen goed idee om het uitsluitend te regelen via kwantitatieve output en niet via kwalitatieve meetkunst; alleen kan de overheid zo’n zaken heel moeilijk kwalitatief regelen.

Hier is een suggestie: laat scholen en universiteiten veel meer afhankelijk zijn van wat leerlingen daarvoor betalen. Hoe beter dat scholen en universiteiten zijn, hoe meer dat leerlingen bereid gaan zijn daar voor te betalen - wat dus een investering is in het uitbreiden van je eigen menselijk kapitaal. Daardoor worden professoren en universiteiten meer verplicht om kwaliteit te bieden met zij voor wie het uiteindelijk te doen is als maatstaf: de studenten. (De overheid zou eventueel nog die studenten kunnen helpen door beursen, maar het principe lijkt me wel duidelijk.) Hoe zit het dan met academische bijdragen zoals publicaties en boeken? Wel; daarvoor kunnen we dan weer andere mechanismen verzinnen. Een zou zijn dat professoren betaald werden door mensen die hun onderzoek interessant vinden. Professor De Cauter zijn analyses kunnen betaald worden door de lezers van de wereld morgen - bijvoorbeeld. Maar goed; als je niet zo radicaal wilt gaan, kan daar de overheid eventueel nog een rol spelen. Maar dat zou wel een liberale oplossing zijn in plaats van het huidige status quo bastaardkind.

Ten slotte, nog altijd op het het midden-niveau, zijn ook culturele instellingen, universiteiten en musea, en zelfs sociaal-cultureel organisaties bedrijven geworden, die onderworpen worden aan een doorgedreven management- en marketinglogica (dat zal vandaag uitgebreid aan bod komen).

Nu; ook op het vlak van al deze overheidsinstellingen is het duidelijk wat de invloed is van het bastaardkind. Stel dat alle deze zaken ‘privaat’ zouden zijn, zouden het dan geen bedrijven zijn? Misschien, maar misschien ook niet. Dat hangt af van de manier waarop de mensen die dat beheren het willen beheren. Als vakbonden, de wereld morgen, greenpeace en al deze zaken musea, sociaal-culturele organisaties en dergelijke willen uitbaten kan ik dat alleen maar toejuichen. En als zij dat niet als een ‘bedrijf’ willen doen, dan hoeft dat natuurlijk niet.

De relatie met het bastaardkind is duidelijk: de overheid vereist een ‘bedrijfsstructuur’ vooraleer het subsidies geeft. (En langs de andere kant vereist het dat ook om het te kunnen taxeren.) Maar een ‘private onderneming’ as such kan volledig zelf haar interne structuur kiezen.

Het komt er echter op aan om de culturele instellingen en plekken te denken buiten de economische sfeer, als heterotopieën, andere plekken. Plekken van andersheid, die samen een derde sfeer vormen. De sfeer van het spel en het ritueel, van de esthetische dimensie, van de scholè de vrije tijd, tegenover de sfeer van het werk, de privé-sfeer en - sector van de economie, en de publieke sfeer van het handelen - de politiek. Het is deze heterotopie, deze derde sfeer die vandaag de dag met hand en tand moet verdedigd worden tegen de ‘economisering’ van alles.

Hier kan ik volledig mee akkoord gaan. Al deze sferen hebben hun eigen identiteit en het zou wenselijk zijn als deze identiteit bewaard blijft. Alleen is het mij niet duidelijk waarom deze sferen zouden beschermd moeten worden tegen economisering (zonder aanhalingstekens). Economiseren betekent ‘schaarse middelen niet verspillen’. Het zou mij verbazen als De Cauter wel zou willen dat schaarse middelen verspilt wordt. Alle organisaties trachten (met hun eigen middelen) om te gaan op een zo goed mogelijke manier - afhankelijk van hun eigen doelen.

We nemen hier een stap terug naar het begin van de analyse. Daar werd het ‘neoliberalisme’ verweten dat het de gehele wereld zou zien als een ‘bedrijf’. Ik heb - hopelijk - al duidelijk gemaakt dat het liberalen werkelijk geen lor kan schelen hoe een bepaalde organisatie gestructureerd is. Als een bedrijf? Goed. Als een coöperatieve? Goed. Als een vereniging? Goed. Geen enkel probleem. Allemaal geen enkel probleem.

Het is het bastaardkind dat daar wel problemen mee heeft. Dat wilt zaken taxeren, subsidieren, reguleren; kortom: controleren. Het is de bastaardideologie die het excuus geeft om uitgebreide takken van mensen hun leven te controleren - en daar moeten we ons tegen verzetten. Daar geef ik de heer De Cauter volledig gelijk in. Maar dat kunnen we niet door binnen het kader te denken waarbij het wenselijk zou zijn dat de overheid een rol heeft in het gemeenschapsleven, het culturele leven, het sociale leven, enzv. De overheid moet daar uit gebannen worden; om te zorgen dat ze niet met haar geld (subsidies) ook haar verderfelijke controlerende invloed mee brengt.

Dat is immers - lijkt mij - een van de fundamentele problemen. We hebben ons culturele en sociaal leven verkocht aan de staat en haar subsidies en langzaamerhand toegelaten dat ze ons uitgebreid gaat controleren. Dat lijkt me een proces dat we zo snel mogelijk moeten omdraaien.

Gelukkig begint het verzet te komen. Zoals tegen de neoliberalisering van de academische wereld een slow science movement aan het ontstaan is, zo moet er ook in de culturele wereld openlijk verzet komen tegen de neoliberalisering. Dat zal niet gemakkelijk zijn, immers...

Hier is een praktische suggestie: datgene dat niet door de overheid gecontroleerd wordt, kan op zijn eigen tempo academische werk verrichten. (Natuurlijk moet hij of zij op andere manieren aan fondsen geraken; maar dat kan bezwaarlijk een probleem zijn. Of denken we nu werkelijk dat mensen niet geïnteresseerd zijn in interessante academische ideeën?) Op hetzelfde manier is het zo in de culturele wereld: zij die afhankelijk zijn van subsidies verliezen meer en meer de vrijheid hun eigen ding te doen. Zoek andere manieren van geld, wordt niet afhankelijk van 1 bepaalde inkomsten bron en creëer vrijheid voor je eigen manier van cultuur beleving.

Op het micro-niveau hebben we het ondernemerschap verinnerlijkt als maatschappelijk ideaal. Er zijn winners en loosers. And the winner takes all. Dat is ook duidelijk de structuur van onze media, van onze reality tv bijvoorbeeld. Iedereen is een firma, en we zijn onszelf als bedrijfje gaan beschouwen. Rudi Laermans noemde dit: 'the enterpreneurial self', het ondernemende zelf. Onze denktrant is wezenlijk neoliberaal.

Dit vind ik een moeilijk stukje om te becommentariëren, maar toch dit. Is het werkelijk zo erg gesteld dat we allemaal de samenleving zien in termen van ‘winners en loosers’? Enfin; ik kan natuurlijk niet voor anderen spreken, maar ik meen toch te denken dat er net iets meer categorieën zijn dan dat. Ik denk niet dat deze twee categorieën afwezig zijn in het basisdiscours, maar om te stellen dat we over het algemeen al de gehele wereld al zo bekijken? Nu; ik heb ook niet veel problemen met ‘een goede ondernemer’ zijn als een maatschappelijk ideaal. Net zoals een goede vakman zijn, een goed academicus, een goed entertainer enzv. allemaal wenselijke idealen zijn op het niveau van de samenleving; waarbij iedereen zijn eigen plek heeft. Denkt De Cauter nu werkelijk dat de samenleving zo problematisch is geëvolueerd dat we allemaal al zo denken? Ik hoop van niet.

Maar ik denk dat de heer De Cauter tracht te impliceren dat er iets mis is met ondernemen zelf - maar ik zou verkeerd kunnen zijn: dit is maar een interpretatie. Dat er iets mis zou zijn met ‘the entrepreunerial self’. Maar het is me niet volledig duidelijk wat: wat zou er dan mis zijn met ondernemen?

Conclusie van onze panoramic shot, van onze snelle inventaris? Het neoliberalisme is een utopisch, extremistisch virus dat heel ons maatschappelijk weefsel heeft aangetast, van de grote macro-economische structuren en mechanismen tot in de kleinste cellen van onze denkpatronen.

Daarom zal het moeilijk te overwinnen zijn. Het neoliberalisme is zo tot in de poriën van onze maatschappij, ook in onze geesten, doorgedrongen, dat we het niet meer zien. Of we beschouwen dat alles als noodzakelijk, als de gang van de wereld. TINA, There is no alternative.

Dat is de macht van een ideologie die overheersend wordt: ze wordt tweede natuur. Maar deze orde is gemaakt, niet geschapen. Ze is zorgvuldig in de steigers gezet, door Von Hayek en Milton Friedmann, door Reagan en Tatcher, etc, en is dan een optocht begonnen door alle aspecten van het leven, alle lagen en strata van de wereld.

Het zal niemand verbazen dat ik deze conclusie dan ook redelijk kort door de bocht vind - alhoewel dat ik zelf het bastaardkind de oorzaak vind van vele, perverse veranderingen op het niveau van de samenleving; lijkt het me niet van die aard dat we het in dit soort (populistische) termen moeten uitdrukken.

Ik kan het niet nalaten om toch nog even te glimlachen bij het idee dat Hayek, Friedman, Reagan en Tatcher stiekem een wereld ideologie hebben uitgedokterd en dit dan in alle lagen van de bevolking heeft kunnen laten doordringen. Dat alle regeringen in het Westen allemaal dezelfde (op basis van Rand, Hayek en Friedman) ideeën zouden hebben uitgevoerd.

Ik kan de heer De Cauter alleen maar eens ‘Free to Choose’ (Friedman) en het derde deel van ‘Constitution of Liberty’ (Hayek) lezen. Beide staan vol van normatieve beleidsuggesties - en de argumentaties daarvoor - om de wereld te verbeteren. Vergelijk dan eens de wereld die Hayek en Friedman daar schetsen met de huidige wereld. En durf dan nog eens te beweren dat we leven in een wereld bekokstooft door Hayek en Friedman. Iedereen die effectief Hayek en Friedman heeft gelezen kan niet anders dan concluderen dat we niet in een wereld leven waarin dat bereikt is. Als de heer De Cauter overtuigd is van het tweede deel, wil ik gerust met hem eens beide boeken overlopen.

Zowel sociaal, psychologisch, en ecologisch, maar ook economisch is de neoliberale wereldorde onhoudbaar. Op alle schaal niveaus, van het kosmologische schaal tot onze hersencellen, is het neoliberalisme een bedreiging voor de maatschappij en de wereld. Het neoliberalisme is failliet.

Dit is een voorbeeld van waar De Cauter zijn argumenten te boven gaat. We hebben hierboven redelijk kritische opmerkingen gezien - maar weinig analyse. (Alweer; het zou kunnen dat dit gebeurt in de rest van zijn speech.) Doch; wat hij hier stelt volgt niet uit zijn voorafgaande verwijten. (Sommige die ik deel.) Maar uit al die zaken volgt niet dat het ‘onhoudbaar’ zou zijn. Stellen dat iets problematisch is, is niet hetzelfde als aantonen dat het ‘onhoudbaar’ is - en al zeker niet op al deze niveaus. De Cauter stelt dit, maar heeft daar niet echt een argumentatie voor (in deze tekst). Ik begrijp dat speeches voor eigen volk altijd leuk zijn, maar ik verwacht toch net iets meer van een filosoof.

Zelfs als we akkoord gaan met zijn definitie van ‘neoliberalisme’; dat we alles in de wereld als een ‘bedrijf’ zouden zijn, is het niet duidelijk waarom dat dit op al die vlakken ‘onhoudbaar’ zou zijn. ‘Bewijs het, of trek uw stelling is’ is een van mijn favoriete stellingen in het debat; ook hier weer van toepassing.

En zo komen we bij deel drie; waar er een pleidooi komt voor activisme.

De hegemonie van het neoliberalisme moet dringend worden doorbroken, het neoliberalisme moet op alle fronten en telkens opnieuw ontmaskerd worden. Want er kan geen verzet zijn tegen het neoliberalisme zolang de mensen erin geloven, zolang ze die ideologie, die georganiseerde leugen niet hebben doorzien.

Het leuke van deze paragraaf is dat de paragraaf enorm leuk wordt om te lezen als je het woord ‘het neoliberalisme’ in deze paragraaf vervangt door ‘de bastaardideologie’. (En daarmee wordt ineens aangetoond dat hier heel weinig substantieel wordt gezegd. Moving on.)

En toch is er nog een lange weg te gaan, want ook als het neoliberalisme als ideologie eindelijk zou worden doorzien en ontmaskerd, dan nog staat het overeind als organisatiestructuur van het wereldsysteem.
We moeten het neoliberalisme niet alleen bevechten door het gemeengoed, de commons, te verdedigen tegenover de restloze privatisering. Niet alleen de deregulering die rechtstreeks verantwoordelijk is voor de bankencrisis, en de flexibilisering die aan de basis ligt van de afbraak van de solidariteit.

Deze eerste paragraaf heeft (alweer) hetzelfde probleem als hiervoor. Vervang gewoon ‘het neoliberalisme’ door ‘de bastaardideologie’ en je hebt exact hetzelfde punt, alleen met een andere ‘vijand’. (Een die, volgens mij, veel accurater is als werkelijk probleem vandaag de dag. Misschien dat sommigen het liberalisme dat ik verdedig ook problematisch vind - maar zeggen dat het vandaag het status quo is, is ridicuul.)

De tweede alinea is iets substantiëler en derhalve interessanter. Ik ga zeker met de heer De Cauter akkoord dat we zaken zoals de verdere patentering van zaden moeten tegenhouden. (Meer zelfs; ik denk dat we alle vormen van ‘intellectuele eigendom’ moeten bestrijgen; alle mogelijke vormen van patenten en copyright.) Daar heeft de heer De Cauter een punt waar ik hem volledig in volg.

Maar hij heeft het hier eerder over commons te verdedigen tegen ‘privatiseringen’. Ik hoop dat de heer De Cauter daarmee niet bedoeld dat zaken zoals ‘treinen’, ‘bussen’ en dergelijke niet zouden geprivatiseerd mogen worden (in principe). Dat zijn immers geen commons - zoals die term traditioneel gebruikt wordt. Dat zijn overheidsbedrijven - vaak van sectoren die vroeger privaat waren en dan genationaliseerd zijn (zoals spoorwegen).

Commons, vandaag de dag, zijn vaak, overigens ‘privaat’. Als je kijkt naar het razend interessante werk van Elinor Ostrom over ‘the commons’ en hoe deze zaken collectief doch privaat geregeld worden is zalig om te lezen.

Nu; of we de treinen en bussen en consorten moeten privatiseren is een discussie op zich. Maar ik zie niet goed in waarom we dat per se zouden moeten bestrijden. Waarom zou er massaal veel belastingsgeld moeten gaan naar ‘de lijn’ en ‘de nmbs’? Vanwaar deze noodzaak van mensen om dat soort instanties in leven te houden? Als je kijkt naar arme derde wereld landen heb je daar massaal veel privaat openbaar vervoer; omdat er geen overheidsalternatief is. Als je vrijheid en creativiteit toelaat, kan zo’n systeem van goedkoop privaat openbaar vervoer ontstaan - dat niet plat gesubsidieerd moet worden met belastingsgeld. Maar dan moet je het wel toelaten en niet ‘privatiseren’ om dan een geprivilegeerd monopolie (met subsidies) in private handen te geven. Dat is de bastaardvisie op privatisering en heeft niets te maken met het liberale idee achter privatisering en - vooral - liberalisering.

Vervolgens herhaalt De Cauter het eeuwige mantra dat ‘dereguleringen’ de bankencrisis heeft veroorzaakt. Maar daarmee negeert De Cauter natuurlijk de uitgebreide academische analyses dat ‘de bankencrisis’ wel een grootschalige combinatie is van allerlei handelingen binnen een bepaald wettelijk kader en de vele liberale auteurs die hadden gewaarschuwd voor de perverse reguleringen van het bankwezen. Alweer: het bastaardkind. Het idee was dat banken ‘vrij’ moesten gelaten worden, maar dat er ‘gereguleerd’ moest worden. Maar de welbepaalde reguleringen hebben er voor gezorgd dat het interessant was om als bank perverse risicio’s te nemen. De gevolgen zijn bekend.

Het laatste is iets dat ik ook wel vaker hoor, maar nog altijd niet begrijp. Waarom zou ‘flexibilisering’ de solidariteit afbreken? Nu; flexibilisering (van de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld) is simpelweg het herstellen van contractuele vrijheid, i.e. dat mensen enkel gebonden zijn aan waar ze vrijwillig mee akkoord gegaan zijn. Een onflexibele arbeidsmarkt veroorzaakt overigens hoge werkloosheid bij de zwakkeren in de arbeidsmarkt: ouderen, jongeren, vrouwen, immigranten, enzv. Iedereen die voorstander is van een grote regulering van de arbeidsmarkt zegt derhalve dat hij voorstander is dat deze mensen moeilijk aan een baan geraken. Daarmee dat ik tegenstander ben van een ‘niet flexibele arbeidsmarkt’.

Maar goed; er zou (zogezegd) een vergaande flexibilisering zijn. Maar hoe tast dit de solidariteit aan? Kan De Cauter moeilijk solidair zijn als hij zijn baan eenvoudiger zou kunnen verliezen dan daarvoor? Leg mij nu eens uit hoe een flexibele arbeidsmarkt zou zorgen dat mensen niet meer solidair zouden kunnen zijn? Wat voor een pervers mensbeeld moet daar wel niet uit volgen? Ik begrijp dat werkelijk niet, maar ik sta open voor een argumentatie.

We moeten ook, en vooral, het basistheorema van het neoliberalisme aanvechten en radicaal verwerpen: niet alles is een bedrijf. Een persoon is geen bedrijf (zoals een bedrijf geen persoon is), een gezin is geen bedrijf, een universiteit is geen bedrijf, een culturele instelling is geen bedrijf, een sociale organisatie is geen bedrijf. Dat is fundamenteel. We moeten deze noodlottige misvatting en misvorming radicaal afwijzen.

Er wordt (eindelijk) nog eens terug gekoppeld naar hert zogenaamde ‘basistheorema’ van het neoliberalisme. (U weet wel: dat clubje opgericht door Rand en consorten, maar ook dan weer ontworpen door Hayek, Friedman, Reagan en Tatcher. Het was hun bedoeling om alles te zien als een bedrijf - en zijn hebben ervoor gezorgd dat de gehele Westerse wereld alles is gaan zien als een bedrijf. Dat is het basistheorema van deze ideologie!

Los van dat ik echt niet kan inzien hoe iemand zoiets als basis analyse kan gebruiken van de laatste 30 jaar, is het wel waar dat er zo’n tendens is - niet als ‘basistheorema’ en zeker niet als enige of meest fundamentele probleem. En die tendens is zeker niet wenselijk. Maar in plaats van een groep mensen een politieke macht toe te schrijven die ze simpel niet hebben, wat vind je van dit analyse kader?

De bastaardideologie zorgt voor een problematische vermenging van de staat in het economische, sociale en culturele leven. De staat is geen neutrale speler van belangengroepen, maar een actieve oorlog van allen tegen allen voor de subsidies, reguleringen, controle van groepen door andere groepen. De mogelijkheid van vreedzaam interageren en naast elkaar leven wordt principieel opgeheven; maar in plaats van het in de straten uit te vechten, doen we het op het niveau van de staat via achterkamers politiek waar ‘democratie’ weinig relevantie heeft.

Daar is er gekozen voor een beleid van subsidies, reguleringen en taxaties; kortom controle. Deze controle zorgt ervoor dat de staat zaken moet kunnen controleren. Laat het nu zijn dat de structuur van een bedrijf het eenvoudiger maakt voor de staat om de samenleving te controleren. Uw inkomsten en uitgaven moeten ingevuld worden, jaarlijks. Als u subsidies wenst, moet u een volledig plan voorleggen. En als u ook maar iets wilt doen, moet u aan de relevante reguleringen voldoen en kunnen voorleggen dat u daar aan moet doen. Al deze zaken veroorzaken de infiltratie van het politiek-economische in alle aspecten van ons leven, waardoor er op een zuiver economische logica wordt ‘gerationaliseerd’. Een universiteit is geen bedrijf, maar als de universiteit afhankelijk is van subsidies dan zal ze ook gecontroleerd worden door die overheid. En die overheid heeft alleen maar kwantitatieve mechanismen om te controleren. Als ik een boek mag aanraden: ‘seeing it like a state’ door James Scott; het beschrijft haarfijn hoe staten moeten kwantificeren om te kunnen controleren. Wie afhankelijk wilt worden van de staat, die zal met zijn controle moeten kunnen omgaan.

Het is de bastaardideologie die voor deze situatie heeft gezorgd. Een perverse combinatie van ‘staat’ met ‘markt’ heeft gezorgd voor een autoritaire staat die wilt dat zaken ‘gerationaliseerd’ worden, terwijl ze misschien beter niet op die manier werken. Maar er is geen andere keuze; tenzij men ijvert voor zuiver zakken geld te geven vanuit de staat aan de relevante organisaties - maar dat lijkt mij bezwaarlijk een oplossing. Derhalve dat het tijd wordt om de band tussen staat en samenleving los te knippen; wij willen vrij zijn. Vrij van de controle die de staat ons wilt opdringen. Daar moeten we wel de subsidies ook opgeven; maar dat lijkt mij een kleine prijs te betalen. Er zijn belangrijkere zaken in het leven dan geld; en mochten we toch geld nodig hebben, dan zorgen we wel op andere manieren daarvoor. Solidariteit, bijvoorbeeld.

Maar nu is er een tegenvertoog. En er is ook protest. Eindelijk. De Indignados, Occupy Wall Street! Wij zijn de 99%. Dus: er is hoop dat de mensen wakker worden en dat er aan de hegemonie van het neoliberalisme een einde komt. Het is aan ons, aan ons allemaal om deze strijd aan te gaan.

Het bestrijden van het neoliberalisme is een van de grote en dringende uitdagingen van deze eenentwintigste eeuw. Als wij deze neoliberale ideologie in ons denken overwinnen, dan zijn we al halverwege. Maar we moeten ook daadwerkelijk opstaan. Het is tijd voor activisme, voor academisch activisme, cultureel activisme, activisme op alle fronten!

En zo komen we (eindelijk) dan bij het einde van het verhaal. Het protest. Nu; onmiddellijk moet ik al opmerken dat het mij bezwaarlijk zo lijkt dat de indignados en de occupy beweging echt opkomen tegen het invoeren van de bedrijfstructuur in alle aspecten van ons leven. Verder is het ook jammer dat professor De Cauter in de ’99%’ retoriek val trapt; alsof de wereld zo eenvoudig te conceptualiseren is als dat. Maar goed; qua retoriek kan het natuurlijk wel tellen; en laten we onthouden dat de speech vooral bedoeld was als een retorisch populistische praat voor eigen publiek en niet als een zuivere analyse van het probleem.

Ik ga in ieder geval akkoord dat er activisme moet staan. Het bastaardkind heeft lang genoeg als achterliggede hegemonisch idee geleefd. Het is een bastaardkind omdat het gebaseerd is op het gebrek aan ene idee. Het is een excuus voor intellectuele luiheid en de beste garantie dat politici - en de lobbygroepen zoals de vakbonden en de werkgeversorganisaties - de samenleving kunnen gebruiken als een speelbal voor hun ‘beleid’. Genoeg daarvan.

Het is ook nodig dat we het idee achter ons laten. Het is onlogisch te verwachten dat we een staat kunnen hebben die subsidieert zonder te controleert. Als je geld vraagt van de staat, zal haar controle onvermijdelijk komen. Deze controle zal veroorzaken dat we in een logica gedwongen worden waar we geen deel van willen zijn. Stop met de staat te vragen; ga voor burgerlijke ongehoorzaamheid. Wij willen u niet; noch uw geld, noch uw controle. En de staat en haar perversiteiten zal op de duur ophouden te bestaan. Dat was de mooie boodschap van Etienne de la Boetie. De slavernij van de controle aan de staat is uiteindelijk berust op burgerlijke gehoorzaamheid. De keizer heeft geen kleren; maar tracht je wel om te kopen met geld. Aanvaard het niet; verzet u tegen dit vergiftigd geschenk. Er zijn belangrijkere zaken in het leven dan subsidie geld; die je alleen maar kan bereiken als je de controle afketst en weigert.

Het wordt tijd voor activisme. Tijd voor solidariteit. Tijd voor vrijheid. En weg met de bastaard en de staat die haar nodig heeft.

met vriendelijke groet,

Lode Cossaer

mPhil Ethics and Social & Political Philosophy

Interest vs (Ondernemers)winst

2011-10-03T14:45:00.000-07:00

Vandaag zullen we een eenvoudig, doch belangrijk, concept uitleggen in economie. Het verschil tussen 'boekhoudkundige winst' en 'ondernemerswinst' en, in verband daarmee, het verschil tussen 'interest' en 'winst'.

Beeld u, om te beginnen, een economie waar elke dag een exacte copy is van de vorige. Kortom; een economie zonder enige vorm van verandering. Dit is wat Mises noemde de 'Evenly Rotating Economy' (ERE). Een economie waar er geen verandering is. Consumenten veranderen niet van voorkeuren, de totale gespendeerde som aan alle productiefactoren en consumptie goederen blijft volledig identiek. In zo'n economie zal er geen rol weggelegd zijn voor de 'ondernemer'; er is immers geen verandering om te voorspellen/op te reageren. In zo'n economie zal er dus geen ondernemerswinst (of verlies) meer zijn: er is immers geen rol meer weggelegd voor de ondernemer!

Er zal echter nog boekhoudkundige winst zijn - verlies niet: daar er geen verandering meer is. Waar komt deze winst vandaan? Deze 'winst' komt voort uit het simpele feit dat over de tijd heen alle 'returns' op tijd zullen egaliseren. Dit is eenvoudig te begrijpen: stel dat je kan kiezen tussen - we sluiten alle vormen van onzekerheid uit - 5 procent interest op de bank of een onderneming die 7 procent return geeft over dezelfde periode. Waar zal je, ceteris paribus, je geld investeren? Logischerwijze in het tweede. In een samenleving zoals de ERE zal alle interest gelijk zijn en deze interest zal gelijk zijn aan de ratio van boekhoudkundige winst die elke onderneming maakt. Ze zullen dus nog steeds 'winst' maken en die zal gelijk zijn aan de interestvoet.

In een 'gewone' economie is er echter wel onzekerheid: daar komt de rol van de ondernemer. Een ondernemer die een return op zijn onderneming heeft die, in het totaal, hoger is dan de normale interestvoet, die maakt dan 'ondernemerswinst'. Als de interestvoet 5 procent is en de ondernemer maakt 7 procent winst, dan heeft hij 2 procent ondernemerswinst. Als hij echter maar 3 procent winst maakt, maakt hij economisch verlies - het had beter geweest als hij alle productiefactoren had gekocht en simpelweg had gespaard, opdat iemand anders (een betere ondernemer) het beter had kunnen doen.

Dat was, heel eenvoudig uitgelegd, de relatie tussen winst en interest. In een economie zal je altijd interest hebben - tijdsvoorkeur - en dat moet je conceptueel gescheiden houden van 'ondernemerswinst/verlies'.

"The Philosophy of the Austrian School'

2011-03-15T17:40:00.000-07:00

The Philosophy of the Austrian School door Cubeddu - nog nooit van gehoord, om eerlijk te zijn - is een fundamenteel uitstekend werk in de filosofische onderbouwing van de benadering van de Oostenrijkse school. Alhoewel dat het voornamelijk een uitleg - en min of meer ook een verdediging - is van de filosofische posities van Menger, Mises en Hayek is; gecombineerd met een verduidelijking van de verschillen en hun filosofische inspiraties (zoals Aristoteles, Kant en de Schotse verlichting respectievelijk), is het ook zeker relevant voor mensen met slechts een (oppervlakkige) interesse in de economische conclusies van de Oostenrijkse school. De auteur slaat erin om tegelijkertijd filosofisch accuraat en diepgaand te zijn en tegelijkertijd op een (redelijk) toegankelijke wijze de ideeën uit te leggen. Zeker een aanrader.

En wie zich laat afschrikken door de prijs, kan me altijd contacteren. Dan kan ik je wel verder helpen.

Het probleem van reductionisme

2011-03-15T04:32:00.000-07:00

en waarom jij het belangrijk zou moeten vinden. (Zeker als je een bepaalde normatieve visie over de samenleving hebt.)

In zoverre dat ik lezers heb - de blogstatistieken tonen aan dat ik er toch een paar heb - heb ik weinig tot geen idee wat hun wijsgerige of politieke achtergrond is. In de vooronderstelling dat er toch enkele niet filosofen bij zitten, zou ik het graag eens willen hebben over het idee van reductionisme. Dit is waarschijnlijk niet het meest hippe onderwerp dat er bestaat; maar het belang van dit concept lijkt me niet te ontkennen - een van de punten die ik hopelijk zal trachten duidelijk te maken.

Zoals zo vaak is een goed begin een duidelijke definitie van het concept te hebben. Derhalve raadplegen de wijsgerige bron bij uitstek: wikipedia.

Reductionisme (Latijn: reducere, 'herleiden tot' of 'terugvoeren op') is de benaming die in de filosofie en in wetenschapstheoretische debatten gegeven wordt aan de opvatting die stelt dat de natuur van complexe entiteiten steeds herleid kan worden tot meer fundamentele entiteiten.

Fundamenteel is dus het reduceren van bepaalde zaken tot meer fundamentele, essentiële entiteiten - en de wijsgerige vraag of dit al dan niet gerechtvaardigd is. Niet 'gerechtvaardigd' om morele gronden, maar om epistemologische of methodologische gronden. Twee voorbeelden om dit duidelijk te maken.

Enerzijds: we zouden de totaliteit van het menselijk wezen kunnen reduceren tot niet meer dan wat materiële, biologische processen die in interactie staan met elkaar. De mens als geavanceerde machine. De vraag is: is dit correct? Is de totaliteit van het menselijke wezen niet meer dan wat materiële, biologische processen die op een bepaalde manier in verhouding staan met elkaar? Of is er meer? Het idee dat we de totaliteit van het menselijke wezen niet geheel kunnen begrijpen door het te reduceren naar biologische processen is dan het idee dat het geheel (ontologisch) meer is dan de delen. Door het 'samenzetten' van deze materiële processen is er meer dan dat we kunnen analyseren door zuiver naar de totaliteit van de delen te kijken of te bestuderen. Het idee van een zijn supervenïeert bovenop de biologische processen. 'k ben geen expert, maar mocht dit waar zijn, dan lijkt het me sterk dat - bijvoorbeeld - psychologie nog echt een aparte tak van de wetenschap kan zijn - vermits het allemaal te reduceren zou zijn naar biologische processen. (Dat is niet te zeggen dat biologische processen geen invloed kunnen hebben op de menselijke psyche, natuurlijk.)

Anderzijds; we zouden de totaliteit van collectieve processen - groepen, organisaties, instituties - kunnen reduceren tot menselijke handelingen. Het geheel is niets meer dan de delen, i.e. interagerende mensen. Het geheel voegt dan niets zelf toe aan de verzameling die het waarborgt. De verzameling van televisies is niets meer dan dat: een verzameling van televisies. Op analoge wijze is een organisatie dan niets meer dan interagerende mensen - op een bepaalde specifieke manier; maar er is geen eigen identiteit.

Ik heb niet het gevoel dat ik tot nu toe iets echt controversieel heb gezegd.

Waar wil ik nu naartoe? Intuïtief - en ik denk dat ik daar ook wel een rationeel argument of twee voor heb - zou ik zeggen dat in het geval van het menselijke zijn er inderdaad een vorm van superventie is: het menselijke zijn is meer dan simpelweg wat biologische processen. Maar dit betekent natuurlijk niet dat het menselijke zijn onafhankelijk bestaat van die biologische processen: zonder die biologische processen zou er geen mens zijn. Maar die biologische processen zouden - in principe vervangen kunnen worden door andere processen (cyborg achtige zaken). Maar het feit dat er een vorm van processen moeten zijn die een bewustzijn in leven houdt betekent nog niet dat de inhoud van dit bewustzijn te reduceren is tot louter die processen. Er is een vorm van ontologische onafhankelijkheid - x is niet (volledig) afhankelijk van y in de bepaling van wat het concreet is - maar er is wel een vorm van procedurele afhankelijkheid: zonder y kan x niet bestaan - maar, alweer, x is niet volledig te herleiden (als je het wilt begrijpen en bestuderen) tot y.

Waarom - denk ik - is dit belangrijk?

In het liberalisme wordt het methodologisch individualisme wel eens aangehaald. En dit is volledig terecht in de zin dat individuen de independente actoren zijn die handelingen in een samenleving of maatschappij. Een emergente orde bestaat uit deze handelende individuen. Elke vorm van collectief systeem bestaat maar uit handelende individuen. Dit is het niet controversiële gedeelte.

De vraag is nu: heeft dit collectief een ontologische onafhankelijk - zoals bijvoorbeeld ons menselijk zijn - en dus niet (volledig) te reduceren tot handelende individuen of is het wel degelijk volledig te reduceren tot handelende individuen?

Ik denk dat het traditioneel (liberaal) antwoord is dat het inderdaad niet meer is dan handelende individuen. Maar 'k ben daar niet zo zeker van. Het meest typische argument dat ik voor de geest kan halen is: 'wat als je alle individuen wegneemt?!' Dat is waar - maar dat bewijst enkel dat er een vorm van procedurele afhankelijkheid is. Als je al mijn hersencellen weg neemt, zal ik ook geen zijn meer hebben; maar dat betekent toch niet dat je mijn ideeën en gedachten kan herleiden tot hersencellen? En zelfs als je dat zou kunnen; dat je het kan herleiden tot atomen enzv.? Het idee dat er op een bepaald moment een eigenschap bij komt - supervenieert - door een bepaalde groep is niet vreemd. De kwestie is: bestaat dit ook bij groepen, collectieven, marktprocessen?

Het is mij niet meteen duidelijk dat het antwoord daarop 'nee' is, alhoewel ik vermoed dat de meeste dit intuïtief zouden zeggen. Langs de andere kant is het mij ook niet direct duidelijk welke kenmerken hier ineens zouden kunnen optreden die het wel relevant zouden maken.

Iemand?

Withur We

2011-03-11T09:19:00.000-08:00

Withur We is een libertarisch boek dat absoluut fantastisch is. Hier enkele delen van mijn review - degene die geen spoilers bevatten; dus maak u geen zorgen. Er is overigens ook een youtube trailer van het boek - moderne tijd; Got to love it.

(...)
I especially liked in the first part the intellectual struggle between the revolutionaries; making clear that 'wanting change' is not the same as 'wanting freedom'. The debates between Mike, Alasdair, Johnny and Oliver where very interesting and felt real. Like: yes, a revolution is not enough. I liked how things developed in the first part; very recognizable and real.
(...)
But the philosophical discussions - especially the ones regarding the Nozickean argument of the origin of the state - where very, very good. And the fact that they were ingrained in a story - and thus not _merely_ philosophical arguments really made sure the ideas I hold dear come to live in as a real sense as they are bound to come.
I'm not sure though if a non-libertarian would feel as excited as me. And maybe a non-libertarian wouldn't get the revelance of all the philosophical debates; allthough you do an excellent, excellent job in presenting them. I'm pretty confident I'll be copy/pasting some of those discussions as arguments in the future if I don't feel like making the same argument myself - e.g. the part on the illegalization of prostitution.
(...)
Also; it's probably been said before. But the book is a real pageturner. Maybe not all the time, but certainly a lot of the time. It's like Dan Brown meets Rothbard meets George Orwell; 3 writers who are good at what they do.
(...)
One technical point I want to make, though. One important thing and a mistake a lot of writers often make is that all the 'side persons' are copy/pastes with no real personality. I think you have thoroughly succeeded in given most if not all of the characters in the book their own life, personality and imput. They are not idling standing by when the story happens with the 'good' and the 'bad' guys; they are complex figures who change, based on feelings of power, morals, sentiments and so much more. They were humans, not characters. (...)
Another point - which I think is neither positive nor negative - is the fact that, unlike 1984 and Brave New World, your book is not only anti-totalitarian government (that, by the way, even is democratic; which I liked) but offers an idea, an alternative. And as we all know; 'an idea, mr Creedy, is bulletproof'. That might make some non-libertarians not regard the book as highly as I do, but within the libertarian world; I know of no reason why any libertarian shouldn't read this book. Preaching to the choir is often considered as a negative; but I know of no successful organization or movement that didn't participate in widespread 'preaching to the choir'. This is a an exciting new way of doing so - it doesn't always have to be Human Action. Maybe it won't become a classic as Atlas Shrugged; but, as I said before, I never asked 'who is Joh Galt', but I do wonder: where is Alisdair Ashley?
On a personal note; sometimes I wonder why I care. Why not just retreat into academia or whatever and _just_ try to make my own life worthwhile. This book convinced me that there is actually something worth in trying to improve the world, even though people will piss on your ideas. That doing good, because you are doing good, is doing well. And that's something I needed. If for no other reason; that's why I'm liking this book.

Check ook de positieve reviews op Amazon! Edit: deze 'review' is gewoon op het Mises forum gepost in een thread. Dus geen gepubliceerde review ofzo. 'k wou gewoon de nieuwsgierigheid wat prikkelen omdat het echt een goed boek is.

"Blaming the victim"

2011-03-11T06:30:00.001-08:00

Lees dit artikel van de New York Times dat verslag geeft van een groepsverkrachting van een meisje van 11 jaar.

Lees daarna deze commentaar op het artikel.

Ik ben geneigd met de commentaar op het artikel (voor een groot stuk) mee te gaan.

Zoek het verschil

2011-03-11T05:59:00.002-08:00

Enkele links naar de gestemde veranderingen in de Amerikaanse gezondheidszorg

Health Care Reform in the United States

Patient Protection and Affordable Care Act

Health Care and Education Reconciliation

De concrete veranderingen vanaf 2010-2013

Concrete veranderingen vanaf 2014

Hayek zijn pleidooi in Constitution of Liberty voor een verplichte gezondheidszorg verzekering.

"In the Western world, some provision for those threatened by the extremes of indigence or starvation due to circumstance beyond their control has long been accepted as a duty of the community. (...) The necessity of some such arrangement is unquestioned - be it only in the interest of those who require protection against acts of desperation on the part of the needy".
"(...) that the amount of relief now given in a comparatively wealthy society should be more than is absolutely necessary to keep alive and in health. We must also expect that the availability of this assistance will induce some to neglect such povision against emergencies as they would have been able to make on their own." (...)
"It seems only logical, then, that those who will have a claim to assistance in circumstances for which they could have made provision should be required to make such provision themselves." (...)
"(...) once help is assured to such an extent that it is apt to reduce individuals' efforts, it seems an obvious corollary to compel them to insure (or otherwise provide) against those common hazards of life." (...)

Ziet u een verschil? Ik zie inderdaad toch wel een verschil of twee.

De blog - Speels Maar Serieus - ziet het tweede als een inspiratiebron van het eerste. Mij lijkt dat als zeggen dat dit soort secties:

De bourgeoisie heeft door haar exploitatie van de wereldmarkt de productie en consumptie van alle landen kosmopolitisch gemaakt. Zij heeft tot groot leedwezen van de reactionairen de industrie de nationale bodem (waarop zij stond) onder de voeten weggetrokken. De oeroude nationale industrieën werden vernietigd en worden nog dagelijks vernietigd. Zij worden verdrongen door nieuwe industrieën, welker invoering een levenskwestie voor alle beschaafde naties wordt, door industrieën, die niet meer inheemse grondstoffen, maar grondstoffen afkomstig uit de verst verwijderde streken verwerken en welker fabrikaten niet alleen in het land zelf, maar in alle werelddelen tegelijk worden verbruikt. In de plaats van de oude, door de producten van het eigen land bevredigde behoeften, treden nieuwe, welker bevrediging de producten van de verst afgelegen landen en verst verwijderde klimaten vereist. In de plaats van de oude plaatselijke en nationale zelfgenoegzaamheid en afgeslotenheid treedt een alzijdig verkeer, een alzijdige afhankelijkheid van de naties van elkaar. En zoals het in de materiële productie is, zo is het ook in de geestelijke. De geestelijke voortbrengselen van de afzonderlijke naties worden gemeengoed. De nationale eenzijdigheid en bekrompenheid worden meer en meer onmogelijk en uit de vele nationale en lokale literaturen vormt zich een wereldliteratuur.

De bourgeoisie trekt door de snelle verbetering van alle productiewerktuigen, door de oneindig vergemakkelijkte communicaties alle, ook de meest barbaarse, naties binnen de civilisatie.

duidelijk aantonen dat Karl Marx een inspiratiebron is voor (pro-)kapitalistisch beleid.

Het is niet omdat Hayek een - overigens economisch en moreel enorm dubieus - argument maakt dat er een mogelijkheid is voor een verplichte verzekering onder bepaalde, strikt specifieke voorwaarden, dat dit daarom een rechtstreekse inspiratiebron is voor de 'individuele mandaat' zoals bepaald door de gezondheidshervormingen in de USA. Dat is als zeggen 'ik aanvaard dat publieke goederen door de overheid geleverd worden' als een 'inspiratiebron' beschouwen voor het idee dat alles dat ook maar een beetje 'publiek' beschouwd kan worden door de overheid geleverd mag worden.

Nu is er natuurlijk een pak hypocrisie - en zijn de Republikeinen niet beter dan de Democraten; maar om nu te stellen dat deze paar zinnen van Hayek - die overigens onder vrij zware caveats vallen die volledig genegeerd worden door de huidige hervormingen - als 'inspiratiebron' dienen...

Nu; de stelling dat 'een individueel mandaat' identiek is aan 'communisme', is natuurlijk politieke propaganda. Zeggen dat het individueel mandaat - zoals ingevoerd door de Obamahervermingen - een 'inspiratiebron' in Hayek heeft, lijkt mij dat evenzeer.

Verder lijkt me dat soort opmerkingen ook van de pedante soort; 'och, die dommeriken - een van zijn favoriete woord overigens om een bepaalde groep mensen aan te duiden; ongeacht hun argumenten, maar puur omwille van hun normatieve ideeën - weten niet eens dat Hayek voorstander was van een verplichte verzekering!' Maar iets zegt me dat ze Hayek niet nodig hadden om als 'inspiratie' te dienen. Iets geeft me het vermoeden dat ze niet The Constitution of Liberty hebben opgeslagen en gezegd; 'ach, ja; zo'n individueel mandaat, in zo'n gevallen, ja, dat heeft zin!' Of ze hebben in ieder geval heel eenvoudig de intellectuele caveats die Hayek daar bij heeft gelaten weggelaten.

In ieder geval; met de beste wil van de wereld herken ik Hayek niet in het gezondheidsplan - tenzij op een heel oppervlakkig, irrelevant niveau. Een beetje zoals Marx een inspiratiebron zou zijn om pro-kapitalisme te zijn.

Maar laten we het anders eens over inhoud hebben; is de Amerikaanse gezondheidszorghervorming een goed idee? Is het individueel mandaat een goed idee?

Zoek het verschil

2011-03-11T05:59:00.001-08:00

Belastingen en ontwikkelingen; empirisch bewijs

2011-03-11T05:37:00.000-08:00

Kijk hier.

Enkele interessante zaken:

- ik denk dat je moeilijk kan ontkennen dat - indien deze data correct is - er een (zwakke) correlatie is tussen investeringen en belastingsgraad. Economische theorie geeft een degelijke reden dat er een causale relatie is; die in de wereld niet (hevig) wordt gecountered door andere factoren, i.e. de theoretisch causale link zet zich ook door - als tendens - in de reële wereld met veel verschillende factoren die aan het werk zijn. (Dit epistemologisch punt is belangrijk: er wordt niets 'bewezen' door deze data, buiten dan dat wat theoretisch logisch is in de werkelijkheid niet (voldoende) gecounterd wordt door secundaire factoren om de logische causaliteit volledig teniet te doen, waardoor we nog steeds een redelijke correlatie zien. Voor de techneuten: dit is een volledig, correct, Oostenrijks punt.)

- Interessant dat Ierland eerder een uitzondering is: lage investeringen én een lage belastingsvoet; in vergelijking met andere landen. Waardoor een socialistische kritiek (min of meer) gelijk heeft: er is maar weinig investeringen - in vergelijking met sommige andere landen - voor de belastingsvoet die er is.

Een nieuw paradigma voor onderwijs (TED)

2011-03-10T17:02:00.000-08:00

http://www.ted.com/talks/salman_khan_let_s_use_video_to_reinvent_education.html

Enorm interessant.

Het basisidee is dat er een vorm van You Tube filmpjes gemaakt worden, die de leerlingen thuis kunnen bekijken - en op deze manier op hun eigen tempo de kennis kunnen verwerven - en dan in klas worden er oefeningen gemaakt die de leerkracht specifiek kan begeleiden. Dus daar waar de leerkracht eigenlijk niet aanwezig moet zijn - 'het verwerven van de theorie door middel van een lecture' - daar is hij niet meer aanwezig en daar waar hij wel aanwezig moet zijn - 'op het moment van de oefeningen en de problemen' - is hij wel aanwezig en kan hij specifieke duiding geven. Meer informatie in de video.

Regels, Rechten en handelingen; een ('nieuw') paradigma van liberalismen

2011-03-09T03:47:00.001-08:00

Het doel van deze tekst is om een meer geavanceerd politiek filosofisch punt te maken, waarvan ik hoop dat het een verhoging van het niveau van het debat zal veroorzaken. Het (klassiek) liberalisme – in de traditie van John Locke, David Hume en Adam Smith – wordt vaak verdedigd in termen van individuele rechten. Het a priori gehalte van de menselijke (morele) waardigheid impliceert een liberale orde, waarbij de rechtmatige controle over het eigen lichaam en, a fortiori, de controle over de handelingen en de middelen die deze handelingen legitiem hanteren centraal staat. Kortom: het liberalisme wordt beargumenteerd op een grond van individuele rechten vis a vis de handelingen van anderen. En er is niets mis met deze benadering in zoverre dat dit gaat. Het is zonder enige twijfel zo dat indien we mensen serieus willen nemen als zijnde mensen qua handelende, morele actoren die significant zijn – dat we dan een in de brede verzameling van de ideeënpoel terecht komen die we het liberalisme noemen. Waarom dit zo is; dat is niet het onderwerp van deze tekst.

Het probleem echter met deze benadering – zoals traditioneel vaak verdedigd – is echter tweeledig. Langs de ene kant worden individuele rechten te strikt (en dus verkeerd) geïnterpreteerd. Langs de andere kant worden individuele rechten ad hoc – en dus willekeurig en verkeerd – opgeofferd voor welk sociaal doel het desbetreffende lid van de liberale intellectuele familie wel toepasselijk vindt. Een voorbeeld hiervan is het traditionele: Individuele rechten! Eigendom! Contractuele vrijheid! Maar stiekem vinden we het toch (moreel) gerechtvaardigd dat de overheid een machtsmonopolie houdt – en dus mensen dwingt bijdragen te leveren aan haar organisatie – en, soms zelfs erger, dat de overheid de legitieme controle mag behouden over de kinderen in een samenleving. Er is echter geen enkele reden waarom de redenen die deze liberaal zou geven om dwang te legitimeren ook redenen zijn die de personen die de dwang moeten aanvaarden zouden accepteren. En indien zij deze redenen niet accepteren is het niet meer en niet minder dan dwang. Dan is deze liberaal voorstander van een andere vorm van de sociaal-democratische staat, waar mensen, nog steeds, gedwongen worden. Langs de andere kant heb je echter het probleem van de (te) strikte benadering van het individuele rechten perspectief. Alweer: er is niets mis met het abstracte – en dus ook concreet relevante – idee van individuele rechten. Mensen, qua mensen, zijn morele actoren die een handelingsfeer hebben waar men niet rechtmatig kan ingrijpen – ergo: waar men dus alleen onrechtmatig in kan ingrijpen. Het probleem (vaak) is dat vanuit dit idee van een morele handelingsfeer geconcludeerd wordt dat de interpretatie van de beargumenteerder voor het bestaan van zo’n handelingsfeer ook de correcte en rechtmatige handelingsfeer is. Het is echter niet omdat ik – correct – beargumenteer dat mensen morele actoren zijn die een handelingsfeer hebben dat daarom mijn visie over de reikwijdte en mogelijkheid van deze aandelensfeer ook correct is. De abstracte noties van ‘diefstal’ en ‘vrijwilligheid’ zijn niet meer – maar zeker ook niet minder - dan dat: theoretische, abstracte noties die in een concrete wereld intellectueel toegepast worden door het begripsvermogen van mensen. De notie ‘diefstal’ is een noodzakelijke voorwaarde om een bepaalde volgorde van handelingen te begrijpen als diefstal, maar het is geen voldoende voorwaarde om bepaalde handelingen te begrijpen als diefstal – bepaalde handelingen zouden immers ook geen diefstal kunnen zijn, ook al meent iemand dat als dusdanig te interpreteren.

Waar laat dit het liberalisme nu? Enerzijds verandert er niet zoveel: we moeten blijven beargumenteren dat mensen – en eigendom – moreel relevante begrippen zijn (en zelfs niet alleen moreel relevante begrippen: de calculatie en coördinatie processen die in een emergente sociale orde met de intellectuele arbeidsdeling en relevante kapitaalsaccumulatie, mogelijk gemaakt door eigendom en het prijzingsproces, spelen zijn natuurlijk ook relevant in de totale beargumentering van een coherente en consistente visie op een liberale sociale orde). Langs de andere kant behoren we een iets grotere nederigheid op te zetten in te stellen hoe ver dat we deze individuele rechten laten gaan – de specifieke en concrete interpretatie van morele rechten die sommigen van ons hebben is niet per se de juiste interpretatie van morele rechten. Kennis van een concept impliceert niet noodzakelijk kennis over de totaalheid van dat concept.

Waar kunnen we dan naartoe? Het idee van de morele rechtvaardigheid van individuen moet aangevuld worden met een coherente en emergente theorie van de regels van interactie. De theorie – zoals doorgaans beargumenteerd – gaat ongeveer als volgt: vermits mensen (abstracte) individuele rechten hebben mag je bepaalde zaken niet doen. Daaruit volgt dat concrete handelingen x, y en z niet mogen en A, B en C wel. De illegitieme filosofische sprong hier is misschien niet duidelijk voor het ongetrainde oog, maar zou wel zeer duidelijk moeten zijn ondertussen. Men kan niet zomaar de sprong maken van een abstracte notie – hoe correct deze ook moge zijn – naar de stelling dat we kunnen weten welke concrete handelingen niet mogen. We kunnen alleen van een abstracte notie abstracte handelingen verbieden – zoals diefstal en moord. De volgende vraag is dan; wanneer zijn in specifieke gevallen diefstal dan wel moord?

Nu wordt het echt gecompliceerd en derhalve vraag ik een nauwgezette aandacht van de lezer. Laat ik eerst een bepaald idee introduceren voor ik verder ga. Een interessante opmerking over een bepaalde vorm van een ‘radicaal’ liberalisme is de volgende. Enerzijds zijn mensen zo moreel relevant dat zelfs het wegnemen van één enkele euro een moreel lakenswaardige daad is. Anderzijds zijn mensen zo moreel irrelevant dat het verplichten van iemand om iemand anders in hoge nood te helpen aan een lage kost voor zichzelf – of een kleine hoeveelheid middelen ‘stelen’ om iemand in hoge nood te helpen – (moreel) verboden behoort te zijn. Intuïtief voelt hier iets vreemd aan: enerzijds willen we mensen qua mensen serieus nemen, maar langs de andere kant nemen we misschien sommigen (in een bepaalde situatie) misschien zo serieus dat we daarom anderen, die het op die moment ook verdienen, niet serieus genoeg nemen als morele, handelende actor?

Het is daarom dat ik niet (meer) akkoord ga met de idee dat we vanuit handelende, individuele actoren naar een rechtstheorie van interactie kunnen gaan. Soms wordt deze theorie beargumenteerd vanuit een – net zoals in economie – Robinson Crusoë situatie die middelen verwerkt. En als Vrijdag dan langs komt, dan behoort die de middelen van Robinson te respecteren. (En het is pas als Vrijdag langs komt, dat het probleem van recht ontstaat – een individuele actor alleen heeft geen rechtsfilosofie nodig. Dat gaat immers over het rechtmatig handelen tussen (morele) actoren.) Maar net zoals in economie is het zo dat de aanwezigheid van Vrijdag niets verandert aan de zekerheid van de praxeologische concepten van het menselijke handelen – tijdspreferentie, consumptie- en kapitaalgoederen zijn nog steeds relevant als categorieën – maar er wel iets verandert. De aanwezigheid van Vrijdag laat immers de catellactische orde ontstaan uit de interacties tussen hun beide – en natuurlijk de rest van de wereld. Op gelijkaardige wijze betekent de aanwezigheid van Vrijdag tegelijkertijd dat de principes van het verwerven van eigendom en de legitieme controle daarover niet veranderen maar wel dat er een rechtsorde ontstaat waar bepaalde regels ontstaan die nu een limiet kunnen creëren op de reikwijdte van het concept eigendom. Een bekend voorbeeld hiervan is natuurlijk het idee van een gemeenschappelijke, private eigendom – zoals bestudeerd door de nobelprijswinares Elinor Ostrom. Het idee van een gemeenschappelijke private eigendom is onmogelijk in een Robinson Crusoë wereld – per definitie. Nu; waar gaat dit naartoe?

De aanwezigheid van derden in de wereld zorgt – door de mogelijkheid van sociale coöperatie, een intellectuele arbeidsdeling en het prijsmechanisme – voor meer welvaart voor iedereen aanwezig. Het feit dat we individuen ernstig nemen qua individuele actoren – en het dus legitiem is dat er een notie is van private eigendom, i.e. een individuele handelingsfeer – betekent dat we hen elk hun rechtmatige plaats gunnen in deze samenlevingsorde. En we kunnen – abstract – beargumenteren dat we de handelingsfeer – en dus de eigendom – van anderen niet mogen schenden. De kernvraag is echter: moeten we deze handelingsfeer per se als absoluut beschouwen? Een goed inzicht is het volgende: rechten mogen niet beperkt worden, maar betekent dit daarom dat rechten per se ‘absoluut’ zijn – volgens de bepaalde interpretatie van elke willekeurige denker? Stel een tegenaarde voor; waar alles hetzelfde is. Alleen heeft de notie van ‘private eigendom’ daar geen enkele relevantie aangaande woningen. Mensen zijn daar voor private eigendom – maar de notie van private eigendom aangaande woningen klinkt hen gewoon absurd in de oren: er is geen private eigendom van huizen. Betekent dit dan dat het eigendomsrecht daar niet gerespecteerd wordt? Natuurlijk wel; alleen – het feit dat een recht een recht is, betekent daarom niet dat elke notie zomaar geldig is. ‘Absoluutheid – bepaald door een bepaalde denker’ is geen noodzakelijke voorwaarde van het concept ‘recht’ in een rechtsorde. Wat wel een noodzakelijke voorwaarde is, is dat een recht een recht is, i.e. dat het niet onderhevig is aan de willekeur van anderen die een specifieke beslissing daarover kunnen maken. Hayek – ondanks al zijn fouten – zat op de juiste weg toen hij zei dat de rule of law, i.e. geleid door niet-arbitraire regels – belangrijk was.

Waar gaan we nu naartoe? Als we mensen qua mensen serieus wensen te nemen, dan behoren we hun rechten te respecteren. En rechten zijn rechten zijn rechten. Zij kunnen niet onderhevig zijn aan de arbitraire beslissingen van een of ander orgaan dat beslist dat bepaalde zaken veranderen. Zolang we in de principiële mogelijkheid leven dat de handelingsfeer ad libitum (legitiem, i.e. aanvaard als zijnde wat het judiciële systeem behoort af te dwingen) veranderd kan worden door bepaalde, doelbewuste actoren leven we dus niet in een rechtvaardige wereld. Maar dit betekent niet dat we ons moeten opsluiten in een vorm van denken dat telt dat het ‘noodzakelijk’ is dat we zeggen dat mensen andere mensen in hoge nood gewoon mogen negeren – dat dit een rechtmatige beslissing zou zijn. Als we alle individuele (morele) actoren serieus nemen die in de samenleving – dus in de rechtsorde – hun handelingen stellen, dan behoren we ze ook serieus te nemen als ze in nood zijn en op dat moment een claim geven op de middelen en handelingen van anderen. Legitieme claims op handelingen of middelen ontstaan immers (op zijn minst) uit vrijwillige interactie. Wat (sommige) liberalen ontkennen is dat legitieme claims – dus claims die beantwoord moeten worden – ook kunnen ontstaan uit de (abstracte) notie van een noodsituatie tussen specifieke actoren in een specifieke, concrete situatie. Net zoals de Catellactische orde concepten heeft die niet aanwezig zijn in een Robinsonesque wereld, zo heeft een samenlevingsorde enkele rechtsconcepten die niet bestaan in een ‘alleen op een eiland’ wereld. De legitimiteit van zo’n claim – niet te verwarren met een herverdelingsbeleid, waar ik direct op terug kom – volgt uit de idee van de primordialiteit van de regels in een samenleving. Concrete regels van interactie – voor iedereen in de abstractie gelijk – zijn degene die de concrete interpretatie van de reikwijdte van individuele rechten mogelijk maken. Diefstal is maar diefstal omdat we een concrete regel hebben om bepaalde handelingen als diefstal dusdanig te begrijpen. Maar er is geen a priori reden waarom een noodsituatie geen overheersende, morele claim zou zijn op de andere morele claim van de individuele controle over eigendom. Het – typische – idee van ‘ik heb deze eigendom toch verworven?’ is een goed en terecht verweer tegen de arbitrairheid, tegen de monopolisering van de rechtsgang en tegen het gebruiken van middelen voor politiek, maar geen verweer voor de morele claim van een noodsituatie. Eigendom is een middel dat een onderdeel is van de morele claim die actoren hebben tegen de wereld om hun handelingen te doen die zij wensen. Maar actoren staan niet los van een specifieke, concrete samenleving, niet los van de regels van interactie die ontstaan door het interageren zelf – en dus de limieten aan welke individuele handelingen onderhevig zijn. Het is door deze limieten dat we de legitimiteit van handelingen kunnen begrijpen en niet, zoals sommige rechtsdenkers (zoals Rothbard) menen, omgekeerd. Dat we door te kijken naar het individu kunnen concluderen wat de regels van omgang behoren te zijn – hoogstens in de abstractie, nooit in de concreetheid.

Dit was mijn poging om een nieuw – niet zo nieuw – denken te introduceren. Het is mijn overtuiging dat het een verfijning is van mijn oude denken – eerder dan een principiële afwijzing van de oude ideeën. Het is het idee van een morele natuurrechtelijke orde in de wereld, gebaseerd op abstracte individuele rechten in een wereld van concrete regels van omgang. En, voor alle duidelijkheid, het idee van een staat is nog steeds niet – en zal het ook nooit kunnen zijn – compatibel met een morele en rechtvaardige orde van wederzijds vrijwillige en sociale coöperatie.

David Friedman over home schooling

2011-02-21T22:34:00.001-08:00

David Friedman writes:
"I realize that I (and I won't speak for my wife) am not a good (read: patient) enough teacher to keep my kids home and teach them for the 2 hours per day it would take for them to keep up with their public school system peers (leaving 11 other waking hour for socialization)."
It doesn't take two hours per day of teaching by a parent or anything close. There are books, the internet, other kids, lots of resources for learning things other than being taught by an adult.
Both of the children of my current marriage were first unschooled in a very small and unconventional private school and then home unschooled—total classroom time or equivalent, at home or at school, close to zero. As best I can tell, they ended up better educated than most of their age peers, despite no curriculum, no homework, no required study, just lots of encouragement, conversation, and the like.
Sort of the way I learn things.
As to socialization, I think making children spend most of their time in age segregated groupings where everyone is a direct competitor and status competition likely to be a primary activity results in less attractive socialization than letting them interact with a range of ages. As they will be doing for the rest of their lives.
Finally, I suggest that some of the patterns of libertarian belief being noticed represent not the presence of libertarian beliefs but the failure to conform to current liberal orthodoxy.

De relevantie van psychologie

2011-02-18T05:42:00.000-08:00

'k ben nu in Elster zijn 'Explaining Social Behavior' bezig, wat - zover ik kan oordelen - een goede inleiding is in het vormen van emoties, ideeën, cognitieve vooroordelen, selectie bias en dergelijke processen die bij mensen gebeuren. Het deed me denken aan de vraag waarom er zo weinig psychologen in de (georganiseerde) liberale beweging zitten. Je hebt natuurlijk de economen en de filosofen en de politicologen ('public choice'). Je hebt ook nog wel een hoop historici. Je hebt hier en daar wel wat sociologen, die bijvoorbeeld onderzoek hebben gedaan naar de invloed van de welvaartsstaat. Maar echt psychologen zijn er niet. Natuurlijk kan een eerste verklaring zijn dat psychologen zich enkel bezig houden met 'interne' processen en al de rest met 'externen'; en vermits dat politieke ideologie relevantie heeft voor de externe omgang tussen mensen, is de link kleiner.

Misschien is dit wel de verklaring, maar 'k vind het op zich wel spijtig. De manier van het vormen van oordelen en de cognitieve 'problemen' die mensen hebben - waardoor ze afwijken van het 'ideaal' van de 'rationele' actor - zijn enorm interessant. Het verwantschap met het 'kennisprobleem' lijkt me hierbij vooral van belang; als mensen cognitieve 'nadelen' hebben waardoor ze absoluut het ideaal niet benanderen, zitten we met de noodzaak om processen te hebben waardoor mensen een grotere tendens te hebben om oordelen te maken alsof het zo'n wezens zouden zijn.

Reactie op een kritiek op het idee van natuurrecht

2011-02-18T05:37:00.000-08:00

De argumenten die ik bekritiseer geef ik niet weer - vermits de persoon die ik bekritiseer die in privé had toegestuurd. Maar 'k vond het toch relevant genoeg om hier te posten.

Je evolutionair-biologisch argument vind ik niet zo denderend. Het punt is immers dat gegeven de aard van onze huidige biologische constellatie - de mogelijkheid tot redeneren, de mogelijkheid tot het identificeren van verschillen tussen verschillende actoren, enzv. - het daarom is dat er rechten zijn. Wanneer juist die rechten zijn gekomen (en dus wanneer die biologische features zijn ontstaan) zijn daarbij van secundaire aard. Wanneer noem je een auto een auto? Wanneer de wielen en het karkas er is? Wanneer de motor er in zit? Wanneer het een stuurwiel heeft? Wanneer het geleverd wordt aan de consument? Ergens onderweg identificeren we 'geen auto' en ineens is er 'wel een auto',en het is geen eenvoudige vraag wanneer het nu juist een auto werd, maar dat het op het einde een auto is, dat staat buiten kijf. Analoog; wanneer nu juist de biologische constellatie die de 'natuurrechten' met zich voortbrengt, is een moeilijke en mss wel interessante vraag, maar dat neemt niet weg dàt er uiteindelijk wel een mens is, die, al dan niet, rechten heeft, gebaseerd op de biologische constellatie. Verwijzen naar de moeilijkheid om de precieze moment in de tijd dat dit voortkwam te bepalen, lijkt me verre van een fundamenteel bezwaar.

Je tweede argument vind ik niet echt beargumenteert. Er wordt geponeerd dat er niets meer is dan subjectieve oordelen, maar je geeft geen argument van waarom er niet zoiets zou bestaan als een objectieve waarde die we behoren na te streven. Als je wilt bewijzen dat het niet bestaat, moet je exact dat doen en niet zeggen dat e rniets meer is dan het andere: dat is immers geen argument. Je stelt de vraag: 'waarom is het objectief onethisch om...' waarmee je de bal in het kamp van de natuurrechtsdenkers plaatst, maar dat is natuurlijk zelf geen argument om te bewijzen dat er niet zoiets bestaat als een natuurrecht.

Tot slot zeg je ook dat de omschrijving van de menselijke natuur 'arbitrair' is, 'vanuit een eigen persoonlijk standpunt' - waarmee je, zover ik het zie, wilt aantonen van 'ja, en dus is het niet objectief geldig'. Het ding is echter dat dit niet zo relevant is. Stel dat je de menselijke natuur kan omschrijven in kenmerken x, y en z en dat alle 3 deze omschrijvingen puur en alleen op mensen van toepassing zijn, alle 3 dus puur menselijk zijn. Als je kan bewijzen dat 1 kenmerk daarvan - bijvoorbeeld y - leidt tot natuurlijke rechten, dan volgt daaruit dat mensen natuurlijke rechten hebben, namelijk degeen die volgen uit kenmerk y. Het kan misschien wel zo zijn dat het 'arbitrair' is dat we dit kenmerk eruithalen, maar als we kunnen bewijzen dat dit kenmerk leidt tot natuurlijke rechten, dan heeft een mens natuurlijke rechten, ook al zijn er andere mogelijheden om de natuur van de mens te omschrijven.

'k ga ook niet volledig akkoord met je woordkeuze om te zeggen dat een natuurrechtsdenker het 'recht in eigen handen zou nemen' (ee metafoor die hier, gegeven het onderwerp, eerder verward dan verhelderd) om de ethische basisregels van anderen 'te bepalen'. Het punt van het natuurrechtsdenken is dat er een natuurrecht _is_ dat we kunnen _ontdekken_ net zoals we de regels van de wiskunde hebben _ontdekt_. Die bestonden al, ook al waren die nog niet ontdekt. Natuurrecht is dus niet iets dat 'bepaald', maar wat 'ontdekt' wordt en derhalve wat we zouden moeten respecteren - dat is toch de claim. Zeggen dat natuurrechtsdenkers regels 'bepalen' is dus misleidend, want dat is niet wat het natuurrechtsdenken beweert te doen.